II FZ 337/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej Wydziale II zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Gd 142/08 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 17 grudnia 2007 r., nr [...] w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2005 z tytułu przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych oraz zabezpieczenia zobowiązania podatkowego na majątku podatnika postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił M. M. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, iż skarżący wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych. Wpis od skargi został określony w tym wypadku na 500 zł. W złożonym oświadczeniu o stanie majątkowym i rodzinnym stwierdził, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną , a na utrzymaniu małżonków pozostaje dwoje małoletnich dzieci. Środki na utrzymanie rodziny pochodzą z działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonkę skarżącego ( w wysokości 1420 zł brutto miesięcznie) oraz z prowadzonego przez skarżącego gospodarstwa rolnego ( 1050 zł brutto miesięcznie). Małżonkowie posiadają nieruchomości-dom o powierzchni 350 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 3 ha, lokale o powierzchni 55 i 60 m 2, działki o powierzchni 0,5 ha i 123 m 2 , działkę zabudowaną obiektem przemysłowym. Są też właścicielami 3 samochodów. Na 6 nieruchomościach, stanowiących majątek wspólny małżonków lub odrębny żony podatnika ustanowiona została hipoteka przymusowa kaucyjna na rzecz Skarbu Państwa, co w ocenie skarżącego uniemożliwia ich zbycie. Strona podniosła również, iż obecnie została wezwana do uiszczenia wpisu jeszcze w 2 innych sprawach toczących się przed tym Sądem ( w każdej po 500 zł) . Sąd ustalił ponadto na podstawie akt spraw toczących się ze skargi żony podatnika, iż skarżący jest właścicielem lokalu użytkowego o powierzchni 75 m 2 , a w wyniku egzekucji prowadzonej w stosunku do małżonki podatnika zostały zajęty jej rachunek bankowy. Postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący zarzucił, iż złożone oświadczenie w pełni obrazowało sytuację majątkową i rodzinną skarżącego, uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. Nie doręczył zaś żądanych przez referendarza dodatkowych dokumentów, bowiem ich zebranie było bardzo czasochłonne i wymagało poniesienia nakładów finansowych, których strona nie posiada. Ponadto podniósł, iż jego sytuacja uległa dalszemu pogorszeniu w związku z wydaniem kolejnych decyzji ustalających mu zryczałtowane zobowiązanie podatkowe w podatku dochodowym od osób fizycznych za kolejne lata podatkowe oraz wystąpieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego o ustanowienie kolejnych hipotek przymusowych zwykłych na rzecz Skarbu Państwa. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny przytoczył treść art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) i wyjaśnił, iż przepis ten statuuje wyjątek od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania ( określonej w art. 199 p.p.s.a.). Wskazał też, iż w przypadku, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych i stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości ,strona ma obowiązek, stosownie do art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W tym przypadku wezwanie takie zostało skierowane do skarżącego przez referendarza sądowego. Zażądał on złożenia przez stronę wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego i jego małżonkę rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne bądź oświadczenia o tym, iż ich nie mają, oświadczeń o wysokości dochodów osiągniętych przez każde z małżonków w 2007 r., dokumentów potwierdzających wysokość dochodów miesięcznych ( lub straty) małżonków z ich źródeł przychodu, zaświadczeń dotyczących prowadzonej działalności i o wysokości przysługujących małżonkom płatności bezpośrednich, przekazywanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa bądź dokumentów świadczących o jej nieprzyznaniu, wskazania marki, modelu, roku produkcji i wartości posiadanych samochodów. Mimo przedłużenia ( na wniosek pełnomocnika strony) terminu do złożenia tych dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, strona ich nie dostarczyła. Nie dołączyła ich również do sprzeciwu. Uchylenie się przez stronę od wykonania obowiązku wynikającego z art. 255 p.p.s.a. stanowi w ocenie Sądu przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd nie ma bowiem możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających za uwzględnieniem wniosku. Nie jest przy tym trafne, w świetle powołanego przepisu, zawarte w sprzeciwie twierdzenie, że dla przyznania prawa pomocy wystarczające jest złożenie oświadczenia na stosownym formularzu. Sąd wskazał także, iż obciążenie posiadanych nieruchomości hipotekami nie pozbawia skarżącego możliwości uzyskiwania z nich dochodów na podstawie umów najmu czy dzierżawy, zwłaszcza gdy nieruchomości te mają charakter przemysłowy, są gruntami rolnymi czy lokalami użytkowymi. Ponadto prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, może być stosowana w stosunku do osób , których sytuacja materialna jest rzeczywiście trudna ( bezrobotnych pozbawionych prawa do zasiłku, osób pozbawionych środków do życia lub których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjonalne). Nie ma więc ona co do zasady zastosowania do osób osiągających dochody z własnej pracy, posiadających majątek, nawet jeśli koszty sądowe stanowić będą znaczny wydatek. Wnioskodawca i jego żona osiągają stałe dochody , posiadają znaczny majątek ( nieruchomości i ruchomości). Tym samym nie można ich uznać obiektywnie za ludzi ubogich, pozbawionych majątku i środków do życia. W zażaleniu na to postanowienie skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania prawa pomocy. Wniósł w związku z tym o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu środka odwoławczego strona wskazała, iż we wniosku o przyznanie prawa pomocy w sposób dostateczny wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Nie doręczyła żądanych przez Sąd dokumentów z przyczyn od siebie niezależnych, wiązało się to bowiem z poniesieniem znacznych kosztów, a to przekraczało jej możliwości finansowe. Ponadto szczegółowe oświadczenie i załączone do niego dokumenty są wystarczające do oceny wniosku. Ponownie wskazała na pogorszenie się jej sytuacji finansowej z uwagi na konieczność uregulowania kolejnych zaległości podatkowych w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych za lata 2003, 2005 i 2006 i wystąpienie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego o wpisanie kolejnych hipotek przymusowych, co uniemożliwia sprzedaż nieruchomości. Podniosła ponadto, iż wystąpiła o rozłożenie na raty zaległości podatkowych i odsetek za zwłokę, ale jej wniosek nie został do tej pory rozpoznany. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 246 p.p.s.a. obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną ( por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 302281) . Nie wystarczy jedynie ogólnikowe powołanie się na istniejące trudności czy prawidłowe wypełnienie formularza (por. pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 , opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 302287). Sąd ma prawo, oceniając złożone oświadczenie za niewystarczające, żądać od strony dodatkowych wyjaśnień bądź złożenia dokumentów ( art. 255 p.p.s.a.). Zauważyć bowiem należy, iż oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między tymi nimi( na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii). Z tych też względów musi dołożyć wszelkiej staranności, aby uzyskać dowody weryfikujące treść oświadczeń strony , dotyczących jej stanu majątkowego ( tak Europejski Trybunał Spraw Człowieka w sprawie Jedamski i Jedamska przeciwko Polsce, skarga nr 73547/01). W tym przypadku złożone wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji finansowej skarżącego uznano za niewystarczające i wezwano stronę do jego uzupełnienia o dalsze wyjaśnienia i dokumenty. Żądanie to było w pełni uzasadnione, bowiem porównanie danych znanych Sądowi I instancji z urzędu i danych podanych w oświadczeniu wskazywało na różnice między wskazanym tam majątkiem a majątkiem faktycznie posiadanym (skarżący nie wymienił wśród nieruchomości lokalu użytkowego). Ponadto rodzaj posiadanych nieruchomości mógł wskazywać na to, iż skarżący mógł czerpać pożytki z ich posiadania ( choćby wynajmując je). Zauważyć przy tym należy, iż Sąd nie wskazywał na konieczność dokonania sprzedaży nieruchomości w celu opłacenia wpisu( skarżący niemożność sprzedaży nieruchomości podnosił jako argument przemawiający za przyznaniem mu prawa pomocy), a przeciwnie- wyjaśniał, iż mogły one przynosić skarżącemu przychody właśnie z tytułu ich posiadania i to także wówczas, gdy zostały one obciążone hipoteką. W orzecznictwie przyjmuje się zaś, iż niewykorzystanie przez stronę możliwości zarobkowania (choćby poprzez uzyskiwanie pożytków cywilnych z posiadanych rzeczy) i pozbawienie się w ten sposób możliwości uzyskania środków na opłacenie kosztów sądowych stanowi przeszkodę do przyznania jej prawa pomocy. Również z posiadaniem gospodarstwa rolnego mogły wiązać się dodatkowe dochody w postaci dopłat bezpośrednich, zaś z oświadczenia skarżącego o wysokości dochodu z gospodarstwa nie wynikało, czy otrzymywał je, w jakiej wysokości i czy były one uwzględnione w tym dochodzie. W oświadczeniu tym nie podano także marki, modelu, roku produkcji i wartości samochodów. Wskazanych wątpliwości co do stanu majątkowego i dochodów skarżący nie wyjaśnił, tłumacząc się brakiem środków związanych z pozyskaniem żądanych przez Sąd dokumentów, nie złożył też ( ani w sprzeciwie ani w zażaleniu) nawet dodatkowego oświadczenia wyjaśniającego powstałe wątpliwości. Tymczasem żądane przez Sąd wyjaśnienia miały być udzielone w części właśnie w formie oświadczenia ( co do samochodów, dochodów za rok 2007 czy stanu rachunków) bądź miały to być kopie dokumentów, które strona winna posiadać (dokumenty księgowe, NIP czy decyzje w sprawie dopłat bezpośrednich). Koszty związane z ich uzyskaniem nie były więc znaczne i wbrew twierdzeniu skarżącemu doręczenie tych dokumentów było możliwe przy niewielkim ( koszt kopiowania i korespondencji) nakładzie środków, zwłaszcza w przedłużonym na wniosek skarżącego terminie. Prawidłowo zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż podane przez stronę w oświadczeniu dane nie były wystarczające dla potwierdzenia jej tezy o niemożności poniesienia przez nią kosztów postępowania w zakresie kosztów postępowania, a tym samym nie uzasadniały przyznania jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wskazany przez stronę majątek i posiadanie stałego źródła przychodu nie świadczy bowiem o niemożności uiszczenia kosztów sądowych , które zarówno w tej sprawie, jak i w pozostałych dwóch powołanych przez skarżącego zostały określone łącznie w wysokości niższej niż podane w oświadczeniu przychody małżonków, zaś strona nie przedstawiła wiarygodnych wyjaśnień, świadczących o jej ubóstwie . Z tych względów zażalenie jako bezzasadne należało oddalić na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.