II FZ 366/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : Sędzia WSA del. Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. O. i G. O. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 lipca 2008 r. sygn. akt I SA/Łd 505/08 z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych wydanego w sprawie ze skargi W. O. i G. O. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 3 marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu pełnomocnikowi utraconych zarobków i kosztów przejazdu postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 4 lipca 2008 r., sygn. akt l SA/Łd 505/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, zwany dalej WSA, odmówił W. i G. O. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 03 marca 2008 roku Nr [...]w przedmiocie odmowy zwrotu pełnomocnikowi utraconych zarobków i kosztów przejazdu. Podstawą prawną powyższego orzeczenia WSA był art. art. 245 oraz, art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm. ), określanej dalej, jako p.p.s.a. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynikało, że skarżący złożyli na urzędowym formularzu oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, w którym wskazali, iż prowadzą wspólne gospodarstwo domowe wraz z synem skarżącej z pierwszego małżeństwa P. T. Łącznie osiągają dochód w kwocie 2025,60 zł miesięcznie, na który składa się czynsz z tytułu najmu nieruchomości położonej w miejscowości G. w wysokości 1.500 zł oraz renta pobierana przez syna skarżącej w kwocie 525, 69 zł miesięcznie. Ponadto, skarżący wskazali, że oboje mają status osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku, są właścicielami nieruchomości o powierzchni 661 m2 położonej w R., na której znajduje się dom o powierzchni 80 m2, w którym zamieszkują i będącej przedmiotem najmu nieruchomości położonej w miejscowości G., a także samochodu osobowego marki Cadilac z 1997 roku. Nie posiadają żadnego innego majątku ani oszczędności. Podnieśli także, że cały ich majątek ruchomy i nieruchomy, został zabezpieczony przez organy skarbowe oraz na poczet zaciągniętych kredytów bankowych. G.O. podkreślił nadto, iż w okresie od 1 marca 2006 roku do końca września 2007 roku przebywał w Areszcie Śledczym w P., co zmusiło go do zlikwidowania w styczniu 2007 roku prowadzonej działalności gospodarczej. Dodatkowo skarżący argumentowali, iż ich sytuacja materialna była już przedmiotem oceny tutejszego Sądu w sprawach o sygn. akt I SA/Łd 1622/06 oraz I SA/Łd 1623/06, w których przyznano prawo pomocy w tej samej sytuacji materialnej. Podkreślił, iż z osiąganych dochodów spłacają raty kredytów bankowych na łączną kwotę blisko 1.251 zł miesięcznie, około 100 zł wydają na energię elektryczną, 40 zł stanowi miesięczna opłata za gaz, zaś na bieżące utrzymanie i zakup leków pozostaje ok. 400 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2008 roku WSA odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi, uznając, iż skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. We wniesionym w terminie sprzeciwie od powyższego postanowienia, pełnomocnik skarżących w osobie doradcy podatkowego I. K. wniósł o jego uchylenie. W uzasadnieniu sprzeciwu, poza powtórzeniem treści wniosku w zakresie sytuacji dochodowej skarżących, stwierdził, iż skarżący oszczędzają na lekach i żywności, aby przetrwać. Brak pomocy ze strony WSA, pozbawi więc skarżących prawa do obrony przed krzywdzącymi rozstrzygnięciami organów podatkowych. Podniósł, iż sytuacja wnioskodawców po opuszczeniu aresztu przez skarżącego nie uległa poprawie, a dochody nadal są na tym samym poziomie, co pozwala na bardzo skromną egzystencję. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy, WSA między innymi podkreślał, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 art. 245 p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 powołanej ustawy. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. WSA uznał, iż wniosek W. i G. małżonków O., nie zasługuje na uwzględnienie, skarżący nie wykazali bowiem istnienia przesłanek we wskazanych przepisach, tj. że nie są w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie oraz rodziny. WSA w dalszej części uzasadnienia między innymi podkreślał, że trudno zgodzić się ze skarżącymi, iż nie są w stanie w tych okolicznościach ponieść wpisu w tej wysokości bez uszczerbku utrzymania dla rodziny. Za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie nie może przemawiać także wskazany we wniosku brak oszczędności, a także okoliczność, iż cały majątek nieruchomy i ruchomy skarżących został zabezpieczony przez organy skarbowe oraz instytucje finansowe w związku z zaciągniętymi przez skarżących kredytami, a także naliczanymi przez organy podatkowe zaległymi zobowiązaniami podatkowymi. Jak bowiem wskazano wyżej, w ocenie WSA, skarżący przy osiąganym dochodzie w wysokości 2000 zł miesięcznie, są w stanie uiścić jednorazową opłatę sądową w wysokości 100 zł bez uszczerbku koniecznego utrzymania rodziny, a wybór przeznaczenia środków pieniężnych należy wyłącznie do skarżących, zaś konsekwencje tego wyboru obciążają wyłącznie skarżących. Ponadto, wszczynając tak liczne postępowania sądowe, skarżący powinni liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczenia środków finansowych na te koszty. Na powyższe postanowienie skarżący W. i G. O. ( za pośrednictwem doradcy podatkowego ) złożyli zażalenie, w którym wnosili o uchylenie tegoż orzeczenia i przyznanie im prawa pomocy. W piśmie tym w szczególności podkreślali, że pozostają w bardzo trudnej sytuacji materialnej, co było już dokumentowane wielokrotnie. Dotychczas, w przypadku powstania jakichkolwiek wątpliwości, co do zasadności ubiegania się o przyznanie prawa pomocy z ich strony, na podstawie art. 255 w związku z art. 252 p.p.s.a., WSA wzywał składających wniosek o jego uzupełnienie, precyzując jakich jeszcze informacji oczekuje. W takich sytuacjach skarżący podkreślali, że starali się zawsze sprostać uzasadnionemu żądaniu Sądu i zawsze bardzo rzetelnie przedstawiali swoją sytuację. Z niezrozumiałych powodów obecnego rozstrzygnięcia dokonano inaczej. Nie wezwano składających wniosek PPF do jego uzupełnienia, nie dano im szansy wyjaśnienia wątpliwości Sądu. Wnoszono o rozróżnienie wydatków ponoszonych przez stronę na niezbędne do egzystencji, usługi oraz potrzeby osobiste od prawa strony do rzetelnego rozpatrzenia i zinterpretowania stanu faktycznego w okresach przeszłych, wszczynanych z urzędu postępowaniach podatkowych. Wskazywano, że Państwo O. żądali od Sądu usługi to przytoczona w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia interpretacja Sądu byłaby dopuszczalna i nie można byłoby mówić o pomocy publicznej. Państwo ma bowiem konstytucyjny obowiązek zapewnienia stronie możliwości skorzystania z przysługującego jej prawa, szczególnie, gdy pozostaje w ubóstwie lub położenie jej jest krytyczne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do regulacji z art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia wyżej przytoczonych przepisów prawa wskazuje, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. To strona winna wykazać, iż znajduje się w takim położeniu, iż nie jest w stanie wyłożyć niezbędnych kosztów postępowania, i że w tej mierze uzasadniona jest pomoc Państwa. Przepisy dotyczące prawa pomocy nie zawierają wyczerpującego katalogu danych, które wnioskodawca powinien przedstawić składając wniosek o przyznanie tego prawa. Zgodnie jednak z art. 252 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Zatem wniosek ten powinien obejmować dane, umożliwiające rzetelną ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, iż WSA właściwie ocenił wniosek skarżących. Słusznie Sąd administracyjny I instancji podkreślał, że trudno dać wiarę skarżącym, iż w sytuacji zagrożenia uszczerbku koniecznego utrzymania, egzystencji, zdrowia, czy życia, pozostawione do ich dyspozycji środki pieniężne przeznaczaliby na spłatę kredytu, czy na wynagrodzenie dla pełnomocnika z wyboru. Mając na uwadze podstawowe reguły doświadczenia życiowego nie sposób jest przyjąć, żeby skarżący miesięcznie na utrzymanie i leczenie przeznaczali niewiele ponad 100 zł na osobę. Zasadnie WSA przyjął także, że nie bez znaczenia jest i ta okoliczność, iż skarżący otrzymali już prawo pomocy w znacznej wysokości w innych postępowaniach sądowoadministracyjnych. W konsekwencji tej pomocy, nie uległa zmniejszeniu miesięczna kwota środków pieniężnych pozostawionych do dyspozycji skarżących. Naczelny Sąd Administracyjny również ocenia, że skarżący przy osiąganym dochodzie w wysokości 2000 zł miesięcznie, są w stanie uiścić jednorazową opłatę sądową w wysokości 100 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania rodziny. Nie sposób nie zauważyć również, że wszczynając tak liczne postępowania sądowe, skarżący powinni liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczenia środków finansowych na te koszty. Odpowiadając na zarzut skarżących odnośnie naruszenia art. 255 w związku z art. 252 p.p.s.a., czyli brak wezwania przez WSA składających wniosek o jego uzupełnienie, należy uznać go za całkowicie nieusprawiedliwiony. Należy bowiem podkreślić, że stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 tejże ustawy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W świetle powyższych unormowań nie ma wątpliwości, że to WSA jest uprawniony do dokonania oceny, czy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., jest wystarczające, czy też jest niewystarczające. Jeżeli WSA w oparciu o ten przepis nie wzywał skarżących do przedłożenia innych dokumentów źródłowych dotyczących ich stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, to oznacza, że uznał tą czynność za zbędną. W najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy ( zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 - nie publikowane ). Z przytoczonych powyżej powodów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm. ).