II FZ 490/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA (del.) Grażyna Jarmasz po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2008r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H. i K. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 września 2008r. sygn. akt SA/Gl 67/08 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi H. i K. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia 14 listopada 2007r. numer [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego p o s t a n a w i a zażalenie oddalić. Postanowieniem z dnia 22 września 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 67/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił H. i K. S.k. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia 14 listopada 2007 r. w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, iż Skarżący w formularzach wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczyli, iż ich sytuacja materialna (brak jakichkolwiek dochodów z działalności gospodarczej) nie pozwala na ponoszenie kosztów sądowych. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że Skarżący pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z dwoma dorosłymi synami i poza nieruchomością, stanowiącą ich miejsce zamieszkania, nie posiadają majątku. Pismem z dnia 25 lipca 2008 r. Referendarz sądowy wezwał Stronę do uzupełnienia wniosku poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżących i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym (zastrzeżono, że w wypadku, gdyby synowie Skarżących byli osobami bezrobotnymi, należy przedstawić poświadczające to zaświadczenia właściwego urzędu pracy, wyjaśniającego również, czy mają oni prawo do zasiłku), przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżących i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, nadesłanie kopii zeznań podatkowych za 2007 r. złożonych przez Skarżących oraz osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym (wskazano, że w przypadku, gdyby którekolwiek z tych zeznań nie zostało złożone, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie właściwego organu podatkowego), złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez każde ze Skarżących (zaznaczono, że wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją: w przypadku zawieszenia lub wykreślenia tej działalności z ewidencji - zaświadczeniem potwierdzającym ten fakt oraz odpisem ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych, w razie kontynuowania działalności - zaświadczeniem o treści wpisu w ewidencji gospodarczej oraz odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy, ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów), nadesłanie ostatniej informacji o nieruchomościach i obiektach budowlanych złożonej przez Skarżących na potrzeby podatku od nieruchomości oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, Strona nadesłała jedynie kopie zeznań podatkowych za 2007 r., według których Skarżący ponieśli stratę (w kwocie 19 751,33 zł i w kwocie 35 902,97 zł). Wnioskodawcy oświadczyli ponadto, że ich synowie "nie są zarejestrowani ani zatrudnieni" oraz że nie posiadają rachunków i lokat bankowych, zaś działalność gospodarcza nie przynosi dochodów. Poinformowali również, iż suma opłat związanych z utrzymaniem ich domu wynosi 600 zł. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji podkreślił, iż dyspozycja art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., konstytuuje zasadę odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Wyłączenie tej reguły w zakresie wnioskowanym przez Skarżących może nastąpić wobec osoby fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Sąd podkreślił, iż ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy; to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie. Skarżący powinni więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast jeśli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy . W niniejszej sprawie Sąd I instancji stwierdził, iż Skarżący nie wykazali okoliczności przemawiających za przyznaniem im tego wyjątkowego przywileju, jakim jest prawo pomocy. Nie nadesłali oni bowiem istotnych dokumentów źródłowych, na podstawie których możliwym byłoby merytoryczne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W szczególności nie złożyli oni takich dokumentów jak np. kopie faktur lub rachunków wskazujących na wysokość wydatków ponoszonych z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów, odpisów deklaracji dla podatku od towarów i usług oraz wyciągów z rachunków bankowych, które skarżący - jako osoby prowadzące działalność gospodarczą - winni posiadać. Skarżący oświadczyli ponadto, iż pozostający z nimi w gospodarstwie domowym synowie nie są "zarejestrowani, ani zatrudnieni", jednakże informacje te również nie zostały poparte jakąkolwiek dokumentacją tj. zaświadczenia właściwego urzędu pracy. W ocenie Sądu analiza treści złożonych w sprawie zeznań podatkowych za 2007 r. także nie dawała jakichkolwiek podstaw do uwzględnienia rozpatrywanych wniosków, bowiem dane w nich zawarte pozwalały wyłącznie na wyciągnięcie ogólnych wniosków dotyczących sytuacji majątkowej podatników w roku ubiegłym, nie dostarczają natomiast aktualnych informacji na temat dochodów osiąganych w roku bieżącym. Natomiast w ocenie Sądu Skarżący nie wykazali, aby w ramach ich gospodarstwa domowego brak było środków, które bez uszczerbku utrzymania koniecznego można byłoby spożytkować na opłacenie wpisu w wysokości 100 zł. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, zaś osoby toczące spory sądowe winny przewidywać konieczność poniesienia związanych z tym kosztów, w tym kosztów wpisu sądowego. Na powyższe postanowienie Skarżący wnieśli zażalenie, żądając jego uchylenia i zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem Strony, spełnia ona wymogi do uwzględnienia wniosku, a Sąd I instancji nie wziął pod uwagę jej argumentów. Nie może być bowiem tak - w ocenie Skarżących - aby bariera finansowa uniemożliwiała dochodzenie prawdy przed sądem. W uzasadnieniu środka odwoławczego zażądano również ustalenia sprawców tego, że sprawa z winy Burmistrza zawisła przed sądem i naprawienia szkody - pokrycia kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Mający zastosowanie w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nakłada na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek uprawdopodobnienia przesłanek w tym przepisie określonych. Z omawianej regulacji wynika wprost, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, "gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Jak trafnie zauważył Sąd I instancji, w świetle wskazanego przepisu podstawą ustaleń faktycznych, pozwalających sądowi na podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy, są więc co do zasady okoliczności przytoczone w stosownym wniosku. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że powinna być to więc informacja na tyle szczegółowa, by możliwa była ocena realnej sytuacji finansowej strony. Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia przez skarżących kosztów związanych prowadzeniem przez nich postępowania sądowoadministracyjnego (por. art. 199 p.p.s.a.), które są dochodem Skarbu Państwa (por. art. 212 § 2 p.p.s.a.). Jest to swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w procesie. Stąd - mając ponadto na względzie nieostre kryteria ocenne, sformułowane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. - konieczne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy (por. post. NSA z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt II FZ 214/07, niepubl.), celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa (w procesie), bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być zatem pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych w formularzu. Stąd też, w przypadku gdy oświadczenia Skarżących budzą wątpliwości lub okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony oraz jej stanu rodzinnego, to stosownie do art. 255 P.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wskazany przepis wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. W niniejszej sprawie referendarz Sądu wojewódzkiego, korzystając z uprawnienia jakie mu przyznaje art. 255 P.p.s.a. (w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 5 tej ustawy), zobowiązał Skarżących do złożenia stosownych wyjaśnień i dokumentów. Jego wątpliwości co do treści wniosku Strony były przy tym uzasadnione, zważywszy na nieprecyzyjne dane chociażby odnośnie dochodów Skarżących i osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym oraz braku wskazania źródła pokrywania kosztów codziennego utrzymania. Z zobowiązania tego Skarżący bezsprzecznie się nie wywiązali, w związku z czym Sąd nie miał obowiązku uznać przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. za uprawdopodobnione i zasadnie odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Odnosząc się do żądania ustalenia sprawców tego, że sprawa zawisła przed sądem i naprawienia szkody, zauważyć jedynie należy, iż na obecnym etapie postępowania Sąd nie bada kwestii zasadności skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, do czego zdaje się nawiązywać Strona powyższym twierdzeniem. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.