II FZ 744/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 26 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 24 czerwca 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 166/13 w przedmiocie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 czerwca 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 166/13 w sprawie ze skargi D. S. (przy udziale uczestniczki postępowania M. S.) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 7 lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 r. postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przywrócić termin do złożenia wniosku. 1. Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2013 r., I SA/Ol 166/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił D. S. (dalej: Skarżący) i uczestniczce postępowania M. S. (dalej: Uczestniczka postępowania) przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku WSA w Olsztynie z dnia 6 czerwca 2013 r., I SA/Ol 166/13, wydanego w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. (dalej: Dyrektor IS) z dnia 7 lutego 2013 r., nr [...], w przedmiocie nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 86 w związku z art. 87 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie (Sądem pierwszej instancji): Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Olsztynie podał, że po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2013 r. skargi Skarżącego na ww. decyzję Dyrektora IS, oddalił skargę. Skarżący i Uczestniczka postępowania prawidłowo powiadomieni o terminie rozprawy nie stawili się, ale ich obecność nie była obowiązkowa. Pismem z dnia 14 czerwca 2013 r. (nadanym 14 czerwca 2013 r. w polskiej placówce pocztowej) Skarżący i Uczestniczka postępowania złożyli wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 6 czerwca 2013 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W uzasadnieniu wniosku podali, że Skarżący przebywał w bardzo ważnych sprawach służbowych poza granicami województwa, a jego żona (uczestniczka postępowania) opiekowała się małoletnimi dziećmi, pełniąc pieczę rodziny zastępczej do dnia 12 czerwca 2013 r. Fakt ten spowodował opóźnienie w terminie do złożenia wniosku. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając Skarżącemu i Uczestniczce postępowania przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku WSA w Olsztynie. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że kryterium braku winy, jako przesłanka zasadności wniosku o przywrócenie terminu, polega na dopełnieniu przez stronę obowiązku dołożenia szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności procesowej. Brak winy po stronie podmiotu dokonującego lub zamierzającego dokonać określoną czynność procesową stanowi konieczną, a jednocześnie podstawową przesłankę przywrócenia terminu. Ponadto, o braku winy w uchybieniu terminu można dowodzić wyłącznie wówczas, gdy strona nie mogła usunąć przeszkody nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Artykuł 86 § 1 p.p.s.a. nie określa według jakich kryteriów należy oceniać zachowanie strony. Ocena braku winy została pozostawiona uznaniu sądu. Daje to zatem sądowi możliwość uwzględnienia wszystkich okoliczności jakie uzna za istotne (por. postanowienie SN z dnia 22 lipca 1999 r., I PKN 273/99, OSNAP 2000, nr 20, poz. 757). Mając na uwadze powyższe wywody, rozpatrując złożony wniosek o przywrócenie terminu w oparciu o przesłankę braku winy, WSA w Olsztynie stwierdził, że kryterium to nie zostało w sprawie przez stronę spełnione. W uzasadnieniu rozpatrywanego wniosku jako okoliczność wyłączającą brak winy w uchybieniu terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku Skarżący i Uczestniczka postępowania wskazali, że Skarżący pozostawał poza miejscem swojego zamieszkania ze względu na wyjazd służbowy, a Uczestniczka postępowania opiekowała się małoletnimi dziećmi, pełniąc pieczę rodziny zastępczej do dnia 12 czerwca 2013 r. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, Skarżący nie uprawdopodobnił braku zawinienia w nieterminowym złożeniu wniosku o uzasadnienie wyroku. Strona wprawdzie pozostawała poza miejscem swojego zamieszkania, niemniej jednak placówki pocztowe znajdują się również poza województwem, w którym Skarżący zamieszkuje. Mógł on nadać w takiej placówce korespondencję adresowaną do sądu. Skarżący znając termin wyjazdu służbowego mógł pozostawić sporządzony wniosek i skorzystać z uprzejmości innych osób, również domowników, którzy wysłaliby go w terminie do sądu. Jak wskazał we wniosku o przywrócenie terminu, jego żona (Uczestniczka postępowania) opiekowała się małoletnimi dziećmi, pełniąc pieczę rodziny zastępczej do dnia 12 czerwca 2013 r., zatem miała możliwość w ostatnim dniu terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku (13 czerwca 2013 r.) nadać go w placówce pocztowej. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Olsztynie, Skarżący zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 86 § 1 p.p.s.a. poprzez "bezzasadne uznanie, że oskarżony nie dotrzymał terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku ze swojej winy". Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w Olsztynie i przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku WSA w Olsztynie. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżący podniósł, że niedochowanie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku nastąpiło bez jego winy. W dniach od 3 do 13 czerwca 2013 r. wykonywał on obowiązki służbowe, przebywając poza granicami województwa warmińsko-mazurskiego, co uniemożliwiło mu stawienie się na rozprawę. Nieprawidłowym jest ustalenie Sądu pierwszej instancji jakoby ta okoliczność nie była wystarczającą podstawą do uznania braku winy w niedotrzymaniu terminu, gdyż w ocenie Sądu sam fakt przebywania poza granicami województwa, nawet z powodu wykonywania obowiązków służbowych, nie niweczy szansy na nadanie przesyłki w placówkach pocztowych znajdujących się w poza województwem, w którym zamieszkuje Skarżący. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił jednak, że przebywając na szkoleniu poligonowym Skarżący pozostawał przez ww. okres do dyspozycji przełożonych na terenie poligonu i nie miał możliwości nadania przesyłki listowej. Sam zaś fakt wyjazdu na szkolenie poligonowe nastąpił z rozkazu dowódcy i był okolicznością niezależną od Skarżącego, jak i stanowiło przeszkodę, której nie mógł usunąć nawet przy użyciu największego w tych warunkach wysiłku, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony należycie dbającej od swoje interesy. W tym czasie żona Skarżącego (Uczestniczka postępowania) pełniła pieczę opiekuna w rodzinie zastępczej do dnia 12 czerwca 2013 r. i nie miała możliwości nadać pisma do WSA w Olsztynie w terminie. Zdaniem Skarżącego: "Wydaje się, że nie można oczekiwać od kobiety, która w tym okresie sama zajmowała się dwójką małych dzieci, wymagających wiele pracy i uwagi, jak i bezustannej, można by rzec całodobowej opieki, by znalazła czas na sporządzenie i nadanie wniosku do Sądu i obarczać ją tym samym dodatkowym obowiązkiem. Ponadto, przez ostatnie dni oczekiwała na przybycie rodziny adopcyjnej, której miała przekazać dzieci zgodnie z postanowieniem Sądu z dnia 11 czerwca 2013 r., która jednak ciągle przekładała czas, w którym odbierze dzieci, co było dla żony dodatkowym stresem i uniemożliwiało rozplanowanie dnia w ten sposób, by możliwe było wygospodarowanie czasu na sporządzenie i wniesienie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku". 4.3. Na poparcie swoich twierdzeń Skarżący przedłożył wraz z zażaleniem: (a) oświadczenie własne oraz L. D. i D. T. o pobycie w dniach od 3 do 13 czerwca 2013 r. w miejscowości Oleszno, (b) wyciąg z rozkazu dziennego dowódcy zgrupowania poligonowego [...], (c) wyciąg z rozkazu dziennego dowódcy zgrupowania poligonowego [...], (d) kopię postanowienia Sądu Rejonowego w Braniewie z dnia 11 czerwca 2013 r., III Nsm 131/13, (e) kopię protokołu przejęcia opieki nad małoletnimi z dnia 12 czerwca 2013 r. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie Skarżącego ma usprawiedliwione podstawy, a postanowienie WSA w Olsztynie nie odpowiada prawu, dlatego podlega uchyleniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie Skarżący wykazał, że uchybienie terminowi do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku WSA w Olsztynie nastąpiło z przyczyn obiektywnych bez winy Skarżącego. Kluczowe dokumenty uprawdopodabniające twierdzenia Skarżącego zostały przedłożone wraz z zażaleniem, a tym samym nie były znane Sądowi pierwszej instancji w dacie wydawania zaskarżonego postanowienia, jednakże w ich świetle zasadne jest przywrócenie terminu do złożenia ww. wniosku. 5.2. Regułą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest bezskuteczność czynności podjętych przez stronę po terminie. Jednakże nie jest to reguła o charakterze bezwzględnym. Przepis art. 86 § 1 zd. 1 p.p.s.a. przewiduje możliwość przywrócenia terminu przez sąd na wniosek strony pod warunkiem, że uchybiła ona terminowi bez swojej winy. Podkreślenia wymaga, że powołana ustawa, obok innych warunków przywrócenia terminu, ustanawia obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności wskazujących na brak winy (art. 87 § 2 p.p.s.a.). Wnioskodawca nie musi zatem dowodzić braku winy, a jedynie uwiarygodnić fakty świadczące o niezawinionym braku winy w uchybieniu terminu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przedłożone przez Skarżącego dokumenty (por. pkt 4.3 uzasadnienia; k. 54-58 akt WSA w Olsztynie), w sposób wystarczający uprawdopodabniają, że w dniach od 3 do 13 czerwca 2013 r. Skarżący przebywał na rozkaz swoich przełożonych na zgrupowaniu poligonowym na poligonie wojskowym pod Drawskiem Pomorskim. Tym samym z przyczyn od siebie niezależnych Skarżący nie mógł uczestniczyć w rozprawie przed WSA w Olsztynie w dniu 6 czerwca 2013 r., a do dnia 13 czerwca 2013 r., czyli do dnia wyjazdu ze szkolenia poligonowego (por. wyciąg z rozkazu dziennego – k. 49 akt WSA w Olsztynie), nie mógł w sposób swobodny dysponować swoim czasem, w którym mógłby nadać w urzędzie pocztowym pismo do WSA w Olsztynie zawierające wniosek o sporządzenia uzasadnienia ww. wyroku tegoż Sądu. W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy, ze względu na odpowiedzialność karną wynikającą z niżej wymienionych przepisów prawa Skarżący jako żołnierz winien był dać posłuch rozkazom swoich przełożonych (zgodnie z art. 338 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny - Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.; dalej: K.k. - "Żołnierz, który co najmniej dwukrotnie w okresie nie dłuższym niż 3 miesiące samowolnie opuszcza swoją jednostkę lub wyznaczone miejsce przebywania albo samowolnie poza nimi pozostaje w wymiarze nieprzekraczającym jednorazowo 48 godzin, podlega karze ograniczenia wolności, natomiast żołnierz, który samowolnie opuszcza swoją jednostkę lub wyznaczone miejsce przebywania albo samowolnie poza nimi pozostaje przez okres powyżej 48 godzin, nie dłużej jednak niż przez okres 7 dni, podlega karze ograniczenia wolności, karze aresztu wojskowego do roku albo pozbawienia wolności do roku". Ponadto, w myśl art. 341 § 1 K.k. "Żołnierz, który odmawia pełnienia służby wojskowej albo wykonywania obowiązku wynikającego z tej służby, podlega karze aresztu wojskowego albo pozbawienia wolności do lat 3". Natomiast "Żołnierz, który nie wykonuje lub odmawia wykonania rozkazu albo wykonuje rozkaz niezgodnie z jego treścią, podlega karze aresztu wojskowego albo pozbawienia wolności do lat 3" - art. 343 § 1 K.k.). Skarżący nie mógł zatem swobodnie podejmować działań dowolnych w okresie od 3 do 13 czerwca 2013 r., co należy ocenić za obiektywną i niezawinioną przeszkodę w dotrzymaniu terminu ustawowego do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienie ww. wyroku WSA w Olsztynie. Nietrafna jest ocena Sądu pierwszej instancji, wyrażona w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienie, że w obliczu powyższych przeszkód Skarżący mógł skorzystać z pomocy żony lub innych domowników (por. s. 3-4 uzasadnienia). W pierwszej kolejności należy zauważyć, że wyjazd służbowy Skarżącego zaczął się 3 czerwca 2013 r., a więc na trzy dniu przed terminem rozprawy przed WSA w Olsztynie. Nie można zatem było – jak sugeruje Sąd pierwszej instancji (s. 4 uzasadnienia) – oczekiwać od Skarżącego, że przygotuje stosowny wniosek jeszcze przed rozpoznaniem jego sprawy przez WSA w Olsztynie i "skorzysta z uprzejmości" żony, którą zobliguje do nadania wniosku w stosownym czasie. Taka przezorność wykracza poza miarę staranności, której można oczekiwać od osoby należycie dbającej o swoje sprawy. Po drugie, w rozpoznawanej sprawie na analizowanym etapie postępowania żona Skarżącego nie została przez niego umocowana do reprezentowania go w postępowaniu sądowoadministracyjnym (konkluzja ta wynika z analizy akt sprawy; pełnomocnictwo takie zostało udzielone dopiero 21 lipca 2013 r. – k. 59 akt WSA w Olsztynie), a tym samym nie mogła osobiście sporządzić wniosku o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku WSA w Olsztynie i nadać go, działając w imieniu męża, w ustawowo przewidzianym terminie siedmiu dni. Uczestniczka postępowania (żona Skarżącego) mogła jedynie, w myśl art. 33 § 1 p.p.s.a., skorzystać z prawa strony w postaci złożenia wniosku, o którym mowa w art. 141 § 2 p.p.s.a., we własnym imieniu. Uczestniczka postępowania tego nie uczyniła, ale jej zaniechanie rodzi konsekwencje prawne jedynie dla niej, a nie dla Skarżącego, którego w owym czasie nie mogła reprezentować ze względu na brak stosownego pełnomocnictwa. Oceniając należytą staranność Skarżącego w dotrzymaniu ustawowego terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku WSA w Olsztynie w kontekście sugerowanej przez Sąd pierwszej instancji pomocy ze strony żony, należy stwierdzić, że nie była ona w okolicznościach sprawy obiektywnie możliwa. Ponieważ do 12 czerwca 2013 r., jak wykazał Skarżący poprzez przedłożenie stosownych dokumentów, jego żona pełniła pieczę rodzica zastępczego dla dwojga małoletnich (por. postanowienie SR w Braniewie z dnia 11 czerwca 2013 r., III Nsm 131/11 – k. 50 akt WSA w Olsztynie) nie mogła służyć mężowi pomocą, tym bardziej, że dzieliła ich odległość około 350 km pomiędzy Braniewem a Drawskiem Pomorskim. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie bez znaczenia dla oceny możliwości skorzystania przez Skarżącego z pomocy żony są nie tylko powyższe przeszkody prawne i faktyczne, ale także okoliczność, że żona Skarżącego do dnia 12 czerwca 2013 r. była poświęcona czynnościom związanym nie z interesem własnym, ale z realizacją doniosłej społecznie funkcji rodzica zastępczego. Jak można przypuszczać, opieka nad dwojgiem małoletnich dzieci była realizowana przez żonę Skarżącego w myśl przeświadczenia, że "ochrona dzieci i pomoc dla nich może być osiągnięta przez współpracę wszystkich osób, instytucji i organizacji pracujących z dziećmi i rodzicami" (por. preambuła ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – Dz. U. z 2013 r., poz. 135). Tym samym przedłożenie interesu drugich osób – małoletnich dzieci – oraz interesu społeczeństwa przed własnym, nie może prowadzić do takich ocen stanu faktycznego, które implikują niekorzystne konkluzje prawne dla Skarżącego w rozpoznawanej sprawie. 5.3. W świetle powyższych uwag, w rozpoznawanej sprawie zasadna jest ocena, że Skarżący w sposób niezawiniony, z przyczyn obiektywnych, nie dotrzymał terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienie wyroku WSA w Olsztynie z dnia 6 czerwca 2013 r., I SA/Ol 166/13. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie i rozpoznał wniosek na podstawie art. 86 § 1 p.p.s.a., przywracając Skarżącemu termin do złożenia ww. wniosku.