II GSK 2176/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski (spr.) Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Wojciech Kręcisz Protokolant Dorota Gaj-Mizerska po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2013 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 13 lipca 2011 r. sygn. akt III SA/Po 417/11 w sprawie ze skargi A. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w P. Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt III SA/Po 417/11, wydanym w sprawie ze skargi A. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, oddalono skargę. Wyrok zapadł na tle następującego stanu faktycznego sprawy: A. F., zwany dalej "skarżącym", działając m.in. na podstawie przepisów § 3 ust. 1 oraz ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365) złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o umorzenie należności składkowych w łącznej kwocie 67.153,27 zł, z następujących tytułów: • na ubezpieczenia społeczne za okres od lutego 2001 r. do sierpnia 2004 r. i od października 2004 r. do grudnia 2005 r. w kwocie 24.885,19 zł, • na ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca 2001 r. do grudnia 2005 r. w kwocie 7.488,74 zł, • na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od kwietnia 2001 r. do sierpnia 2004 r., od października 2004 r. do czerwca 2005 r. i od sierpnia 2005 r. do grudnia 2005 r. w kwocie 1.680,14 zł. W myśl § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Stosownie do ust. 2 rozporządzenia, za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku. Ostateczną decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] utrzymano w mocy wcześniejszą decyzję tego organu z dnia [...] lutego 2011 r., odmawiającą umorzenia wnioskowanych należności. W świetle akt sprawy skarżący prowadził działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej dokonanego w dniu 1 marca 1989 r. Orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 stycznia 2009 r. uznano skarżącego za osobę częściowo niezdolną do pracy do dnia 31 stycznia 2012 r. Przyznano skarżącemu świadczenie rentowe w kwocie 887,14 zł brutto miesięcznie. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. decyzją z dnia 27 stycznia 2010 r. orzekł bezterminowo o znacznym stopniu niepełnosprawności skarżącego. Ośrodek Pomocy Społecznej decyzją z dnia 4 marca 2010 r. przyznał skarżącemu bezterminowo od dnia 1 listopada 2009 r. zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153,00 zł miesięcznie. W świetle akt sprawy, skarżący w okresie od 15 sierpnia 2010 r. do 18 sierpnia 2010 r. przebywał na leczeniu szpitalnym z uwagi na utratę przytomności, nadciśnienie tętnicze zdekompresowane z zajęciem serca, cukrzycę, kamicę pęcherzyka żółciowego i otyłość prostą. Również skarżący przebywał na leczeniu szpitalnym w okresie od 15 listopada 2010 r. do 19 listopada 2010 r., a to w związku z: dyskopatią z nerwobólem szyjnym, dyskopatią z rwą kulszową obustronną, nadciśnieniem tętniczym, chorobą niedokrwienną serca, kamicą pęcherzyka żółciowego, cukrzycą i otyłością. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną E. F., którą Starosta M. decyzją z dnia 21 października 2010 r. uznał za osobę bezrobotną i przyznał prawo do zasiłku w wysokości 890,60 zł w okresie trzech pierwszych miesięcy, a w okresie kolejnych w wysokości 699,30 zł. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej, które wpłynęło do organu w dniu 25 listopada 2010 r., skarżący nie posiada zaległości podatkowych, ani żadnych innych zobowiązań pieniężnych. Wydatki związane z utrzymaniem wynoszą około 287,00 zł miesięcznie, w tym: energia, gaz, podatek od nieruchomości i woda. Ponadto średniomiesięcznie skarżący ponosi koszty leczenia w kwocie 300 zł. Dodatkowo w sezonie grzewczym na zakup opału skarżący wydatkuje około 2.489,00 zł. Skarżący jest właścicielem samochodu marki Nissan - rok produkcji 1993 i marki Ford Transit - rok produkcji 1996 oraz nieruchomości położonej w M., ul. Słoneczna 3. Według jego wyjaśnień, samochody, które posiada, są mocno skorodowane i wyeksploatowane, gdyż przez cały okres eksploatacji nie były remontowane i ze względu na ich wiek nadają się do złomowania. Natomiast nieruchomość położona w M., gdzie zamieszkuje, jest spadkiem po rodzicach żony. Dach, który był 30 lat temu kryty eternitem, przecieka i wymaga wymiany. Pomieszczenia były malowane 15 lat temu i brak środków finansowych nie pozwala na ich odnowienie. Jak ustaliły organy wobec skarżącego nie zachodzi całkowita nieściągalność określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.), gdyż aktualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne, poprzez zajęcie świadczenia rentowego, jest skuteczne. Według organu brak jest także podstaw dla umorzenia należności składkowych na podstawie przepisów § 3 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia. Odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącego organ wziął pod uwagę brak wykazania przez skarżącego trudności w regulowaniu bieżących płatności, nie przedłożenie zaświadczeń o korzystaniu z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej lub instytucji o podobnym charakterze w zakresie zasiłków celowych (na zakup żywności, ubrań, dopłaty do czynszu, itp.), mogących formalnie potwierdzić trudną sytuację materialną rodziny. Organ nie dopatrzył się także zaistnienia przesłanki wskazanej w przepisie § 3 ust. 1 pkt 3 omawianego rozporządzenia, tj. ciężkiej choroby własnej lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, które uniemożliwiłyby uzyskiwanie dochodów pozwalających na spłacenie zadłużenia. Wprawdzie został udokumentowany stały znaczny stopień niepełnosprawności, a orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził częściową niezdolność do pracy do dnia 31 stycznia 2012 r., jednakże skarżący otrzymuje świadczenie rentowe, związane właśnie ze stanem zdrowia. W ocenie organu dochody rodziny, a mianowicie skarżącego z tytułu pobieranego świadczenia rentowego w wysokości 887,14 zł brutto oraz zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153,00 zł miesięcznie oraz żony z tytułu zasiłku dla bezrobotnych w wysokości 699,30 zł, pozwalają na opłacanie zaległych składek, nie pozbawiając członków rodziny możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Od powyższej decyzji skarżący złożył obszerną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. Jak podniósł, decyzją Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. z dnia 30 marca 2011 r. żonę skarżącego zaliczono do stopnia niepełnosprawności umiarkowanej na stałe. Od dnia 19 kwietnia 2011 r. zaprzestała pobierania zasiłku. Czyni starania o ustalenie stałego prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Natomiast renta skarżącego od marca 2011 r. wynosi 915 zł brutto. W lutym i marcu 2011 r. skarżący starał się o pomoc finansową z opieki społecznej na zakup węgla opałowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. skargę oddalił, o czym była mowa na wstępie, podzielając w całej rozciągłości argumentację organu, a w szczególności w kwestii nie wykazania przez skarżącego, iż jego sytuacja zdrowotna, rodzinna i majątkowa wyczerpuje przesłanki do umorzenia należności w świetle przepisów § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia. Skarżący złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o rozpoznanie skargi ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w P. oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarga kasacyjna w jej petitum zarzuca naruszenie prawa materialnego, tj.: 1. art. 28 ust. 1 w zw. z ust. 3 pkt 3 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez nietrafne przyjęcie, że przepis ten nie dopuszcza możliwości umorzenia składek w sytuacji zaprzestania przez zobowiązanego działalności gospodarczej z uwagi na nieuleczalną chorobę niepozwalającą podejmować jakiejkolwiek pracy, oraz przyjęcie, że posiadanie środków w kwocie wystarczającej jedynie na skromne utrzymanie własne i żony nie spełnia przesłanki braku majątku, z którego można by egzekwować należności publicznoprawne, pomimo ograniczeń egzekucji ze świadczeń rentowych, 2. art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez nietrafne przyjęcie, iż niezastosowanie tego przepisu w sytuacji ziszczenia się przesłanek w nim wskazanych nie nakłada na organ administracji publicznej żadnego obowiązku jego zastosowania bowiem organ ma pełną swobodę wydania decyzji negatywnej, 3. § ust. 1 powołanego rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne poprzez jego niezastosowanie. W uzasadnieniu skarga kasacyjna stawia zarzut naruszenia przepisów art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: "k.p.a."), przez błędne zaakceptowanie przez Sąd pierwszej stanowiska organu co do możliwości zapłaty przez skarżącego zaległych składek bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych rodziny. Świadczenie rentowe skarżącego i zasiłek żony wystarczają zaledwie na skromne bieżące utrzymanie, w tym ponoszenie stałych kosztów zakupu leków. Skarżący nie dysponuje środkami dla wykonania remontu domu. Ponadto, wbrew stanowisku organu zaakceptowanego przez Sąd pierwszej instancji, w sprawie zostało wykazane zaistnienie przesłanki przewidzianej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia w postaci przewlekłej choroby skarżącego, który w świetle dokumentów przesłanych do skargi kasacyjnej zaliczony został do stopnia niepełnosprawności znaczącego, a ponadto orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 22 lutego 2012 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do dnia 23 września 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie niniejszych rozważań podkreślić należy, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd pierwszej instancji. Skarga kasacyjna oparta jest na usprawiedliwionej podstawie, w pierwszej kolejności dotyczącej naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisu § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia, poprzez nie wzięcie pod uwagę i dostateczne rozważenie, przeszkody w spłacie zadłużenia z tytułu zaległych składek, jaką jest przewlekła choroba skarżącego, który w świetle dokumentów załączonych do akt sprawy jest osobą schorowaną, dotkniętą wieloma przypadłościami chorobowymi, przebywającą w ostatnim okresie na szpitalnym leczeniu, zaliczonym do stopnia niepełnosprawności znaczącego, a ostatecznie uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do dnia 23 września 2015 r. Zaistnienie powyższych okoliczności, na które powoływał się skarżący, zostało udokumentowane w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego. Odnosi się to również, aczkolwiek w mniejszym stopniu, do żony skarżącego, która ubiegała się o uznanie jej za osobę niepełnosprawną i ostatecznie uznaną za taką w świetle orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 30 marca 2011 r. wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. Powyższe okoliczności nie zostały w dostatecznym stopniu rozważone i skontrolowane przez Sąd pierwszej instancji w szczególności pod kątem istnienia możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez skarżącego i jego żonę, stwarzającej źródło dochodu dla spłaty zaległości składkowych, o których umorzenie wnosił skarżący. Nie została również, z naruszeniem przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., w dostatecznym stopniu zbadana i rozważona przez organ, a następnie skontrolowana przez Sąd pierwszej instancji, wynikająca z przepisu § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia przesłanka zbyt ciężkich dla skarżącego i jego rodziny skutków związanych ze spłatą omawianego zadłużenia, a w szczególności, czy nie następuje to kosztem możliwości zaspokojenia elementarnych potrzeb bytowych rodziny, mając na uwadze wykazaną w sprawie wielkość dochodów, jakie uzyskuje skarżący i jego żona, oraz konieczność ponoszenia stałych kosztów leczenia, w szczególności na rzecz skarżącego. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji (art. 185 p.p.s.a.). O kosztach nieopłaconej pomocy pełnomocnika procesowego skarżącego orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w P.