II GSK 3378/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Zabłocka Sędzia NSA Stanisław Gronowski (spr.) Sędzia del. WSA Pamela Kuraś-Dębecka po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 24 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Bd 27/16 w sprawie ze skargi W. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 grudnia 2015 r. nr .... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 24 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Bd 27/16, po rozpoznaniu sprawy ze skargi W. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 grudnia 2015 r. nr . w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd pierwszej instancji orzekł w następującym stanie faktycznym: Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") decyzją z dnia 8 października 2015 r. odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od listopada 2009 r. do stycznia 2010 r. w kwocie 222,02 zł, Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za wrzesień i listopad 2009 r. w kwocie 811,66 zł oraz odsetek za zwłokę naliczonych do dnia 24 sierpnia 2015 r. w kwocie 659 zł, z uwagi na niespełnienie przesłanek warunkujących umorzenie należności wynikających z art. 28 ust. 1-3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.), dalej: "usus". Organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3 usus, jak również nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 28 ust. 3a usus, tj. wnioskodawca nie wykazał braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w związku z opłaceniem należności z tytułu zaległych składek. W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał na zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności oraz podniósł, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, gdyż ich opłacenie pozbawiłoby jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dodatkowo wskazał na przewlekłą chorobę pozbawiającą go uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, stwierdzając brak okoliczności uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek w oparciu o art. 28 ust. 3 i 3a usus. Według organu wnioskodawca obecnie nie pracuje zarobkowo, jednak pobiera świadczenie rentowe w wysokości 1.133,78 zł brutto (netto 678,34 zł, po potrąceniu kwoty 270 zł na rzecz Komornika Sądowego w Ż.), nie posiada dochodów z innych źródeł, nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która osiąga dochód w wysokości 920,15 zł miesięcznie netto. Skarżący ponosi stałe koszty związane z utrzymaniem w wysokości 250 zł miesięcznie i koszty związane z leczeniem w kwocie 120 zł miesięcznie. Posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków, które spłaca w wysokości 130 zł miesięcznie oraz z tytułu kredytu, który również spłaca w kwocie 172 zł miesięcznie. Ponadto wnioskodawca posiada samochód osobowy Matiz z 2000 r. o wartości 1.500 zł. Natomiast we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący oświadczył, że nie posiada wymienionego samochodu Mając na uwadze wymienione wyżej okoliczności oraz treść przepisów art. 28 ust. 3 i ust. 3a usus oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) organ uznał brak podstaw do umorzenia zaległych składek skarżącego na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami. Okoliczność, że skarżący nie korzysta z pomocy społecznej, pozwala uznać, iż rodzina posiada wystarczające środki finansowe na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Zobowiązany nie udowodnił, że brakuje mu środków finansowych na zakup leków i nie przedstawił np. niezrealizowanych recept. Nie wystąpiła również sytuacja przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenia należności. W tej sytuacji, zdaniem organu, opłacenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami nie pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wspomnianym na wstępie wyrokiem uwzględnił skargę wnioskodawcy z powodu naruszenia przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania przy wydawaniu zaskarżonej decyzji i w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa uchylił tę decyzję. Sąd pierwszej instancji przywołał przepis art. 28 ust. 2 usus, w myśl którego należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z ust. 3 powołanego artykułu całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Z kolei w art. 28 ust. 3a usus ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podstawy umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a usus określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl tego przepisu ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zdaniem Sądu pierwszej instancji prawidłowe jest stanowisko organu w przedmiocie braku przesłanek z art. 28 ust. 3 usus. Natomiast wątpliwości Sądu budzi stanowisko co do ustalonego stanu faktycznego w kontekście przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia. W decyzji, wskazując na oświadczenie wnioskodawcy o posiadaniu pojazdu marki Matiz z 2000 r., organ nie wyjaśnił co stało się z tym pojazdem. Obliguje to organ do wyjaśnienia od kogo skarżący użytkuje wspomniany samochód i kto ponosi koszty jego utrzymania oraz eksploatacji. Zachodzi też potrzeba przeprowadzenia dowodu w oparciu o dane z ewidencji pojazdów. Po uzupełnieniu materiału dowodowego w tym zakresie organ dokona ponownej oceny materiału dowodowego z punktu widzenia omawianej przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W odniesieniu do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w trakcie postępowania wnioskodawca dołączył do akt sprawy następujące dokumenty: 2 sztuki badań echokardiograficznych z dnia 19 stycznia 2010 r.; 2 sztuki kart informacyjnych leczenia szpitalnego z dnia 21 stycznia 2011 r.; kartę informacyjną z dnia 27 września 2012 r.; 2 sztuki kart informacyjnych leczenia szpitalnego z dnia 31 stycznia 2013 r.; kartę informacyjną z dnia 4 maja 2012 r. Ponadto skarżący powołał się na okoliczność złego stanu zdrowia wskazując, że jest po dwóch zawałach serca i udarze mózgu, nie mając możliwości podjęcia pracy z tej przyczyny. Sąd podkreślił, że skarżący ma przyznaną rentę, która wiąże się z określonym stopniem niezdolności do pracy, bowiem rencista zgodnie z art. 4 pkt 11 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.) to osoba mająca ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. W kontekście tych okoliczności Sąd pierwszej instancji zalecił organowi włączenie do akt sprawy wszystkich dokumentów złożonych przez wnioskodawcę i uwzględnienie okoliczność jego stanu zdrowia dla celów umorzenia składek. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w związku z przyznaniem renty skarżącemu należy ustalić zakres jego niezdolności do pracy. Reasumując, zdaniem Sądu pierwszej instancji, organ nie wykonał należycie obowiązku wynikającego z art. 77 § 1 i z art. 80 kpa, polegającego na zebraniu, rozpatrzeniu i ocenie całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. W ocenie Sądu pierwszej instancji również uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. Toteż naruszenie wymienionych przepisów prawa miało istotny wpływ na wynik sprawy. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego wyroku ZUS zarzucił Sądowi pierwszej instancji na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej "ppsa") naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa poprzez niewłaściwą kontrolę legalności zaskarżonej decyzji i błędne przyjęcie, że organ dokonał nieprawidłowej wykładni prawa materialnego w zakresie zasad umarzania należności składkowych, tj. § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w związku z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i nie rozpatrzył wszechstronnie wniosku skarżącego co do spełnienia opisanych w tych przepisach przesłanek. Doprowadziło to do podjęcia w niniejszej sprawie błędnego rozstrzygnięcia, uchylającego zaskarżoną decyzję. W związku z powyższym organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego od skarżącego oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest oparta na usprawiedliwionych podstawach. W myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w okolicznościach sprawy. W myśl art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania występującą w przypadkach enumeratywnie wymienionych w § 2 tego przepisu. W niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek prowadzących do nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji, w związku z tym zakres rozpoznania sprawy będą wyznaczać zarzuty skargi kasacyjnej. Skargę kasacyjną rozpoznawanej sprawie oparto na obydwu podstawach kasacyjnych, tj. art. 174 pkt 1 i pkt 2 ppsa. Podkreślenia jednak wymaga, że zastrzeżenia budzi sposób sformułowania zarzutu. Podnosząc zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. przepisu § 3 ust.1 pkt 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w związku z art. 28 ust. 3a usus poprzez błędną ich wykładnię, skarga kasacyjna winna wskazać, na czym polegała mylna interpretacja tych przepisów przez Sąd pierwszej instancji oraz wyjaśnić, przy zastosowaniu obowiązujących reguł interpretacyjnych, jakie powinno być prawidłowe rozumienie treści zakwestionowanych przepisów. Tymczasem skarga kasacyjna upatruje naruszenia wymienionych przepisów prawa materialnego w stwierdzeniu Sądu pierwszej instancji, dotyczącym naruszenia przez organ zasad gromadzenia i oceny materiału dowodowego w sprawie, o których mowa w art. 77 § 1 i art. 80 kpa, w kontekście przesłanek umorzenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych określonych w § 3 ust.1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej w związku z art. 28 ust. 3a usus. Skarga kasacyjna zmierza bowiem poprzez zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego do zakwestionowania wskazanych przez Sąd pierwszej instancji błędów w ustaleniach faktycznych organu przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji. Ten mankament powoduje, że podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni wymienionych przepisów prawa materialnego uchyla się spod kontroli merytorycznej Naczelnego Sądu Administracyjnego. Trafnie Sąd pierwszej instancji zarzucił ZUS brak wszechstronnego rozważenia przedłożonego przez stronę materiału dowodowego pod kątem kryteriów umorzenia składek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia w związku z art. 28 ust. 3a usus. W świetle tych przepisów ZUS może umorzyć składki na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, m.in. w przypadkach wymienionych przykładowo w przepisie § 3 ust.1 pkt 1 i 3 powołanego rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej. Organ nie rozważył, czy w sytuacja skarżącego wyczerpuje sytuację opisaną w § 3 pkt 1 rozporządzenia, tzn. czy opłacenie składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w kontekście przestawionych przez skarżącego informacji o jego sytuacji finansowej. Podobnie organ nie rozważył w oparciu informacje o stanie zdrowia (dwukrotnie przebyty zawał oraz wylew) i załączone w celu ich potwierdzenia zaświadczenia lekarskie, czy zachodzą warunki do zastosowania wobec skarżącego dyspozycji z § 3 pkt 3 rozporządzenia. Istotne znaczenie w tej kwestii ma również fakt pobierania przez skarżącego renty chorobowej tytułu niezdolności do pracy. Organ, jak słusznie podniósł Sąd pierwszej instancji, stwierdzając, że skarżący jest w stanie podjąć pracę zarobkową nie uwzględnił tej okoliczności. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ocena materiału dowodowego została przeprowadzona przez ZUS w sposób selektywny i wybiórczy. Tym samym organ nie przeanalizował dokładnie sytuacji skarżącego pod kątem przesłanek umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne, określonych w § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia i art. 28 ust. 3a usus. Wbrew stanowisku skargi kasacyjnej przepis art. 28 ust. 3a usus dopuszcza możliwość zwolnienia wnioskodawcy z ciężaru opłacenia zaległych składek pomimo braku całkowitej ich nieściągalności. Decyzję uznaniową organu w tej kwestii powinno poprzedzać postępowanie dowodowe przeprowadzone w sposób rzetelny i wyczerpujący zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 i art. 80 kpa. W uzasadnieniu decyzji organ, stosownie do treści art.107 § 3 kpa, powinien wskazać dowody, które przyjął za podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, jak również te dowody, którym nie dał wiary. Zaskarżona decyzja nie spełniała opisanych wyżej wymogów, co trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, uchylając tę decyzję. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa orzekł jak w sentencji. 1