II GSK 4252/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Trzecki Sędzia NSA Krystyna Anna Stec (spr.) Sędzia del. WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Protokolant Anna Fyda-Kawula po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2019 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Celnej w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 marca 2016 r. sygn. akt III SA/Kr 1011/15 w sprawie ze skargi R. O. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry 1) uchyla zaskarżony wyrok; 2) oddala skargę; 3) zasądza od R. O. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. 5160 (słownie: pięć tysięcy sto sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z dnia 8 marca 2016 r., sygn. akt III SA/Kr 1011/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie po rozpoznaniu sprawy ze skargi R. O. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] czerwca 2015 r. w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry, m.in. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazaną decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. Dyrektor Izby Celnej w K., wydaną na podstawie art. 233 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. 2015 r., poz. 613; dalej: o.p.), utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w N. z dnia [...] kwietnia 2015 r., wydaną na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2, art. 90 i art. 91 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 612 ze zm.; dalej: u.g.h.), wymierzającą R. O. karę pieniężną w wysokości 24.000 zł za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry. Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie w sprawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), stwierdził, że organy nie wykazały, czy skarżący jako wydzierżawiający powierzchnię pod instalację automatów do gier jest urządzającym gry na automatach rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Zdaniem Sądu, organy w szczególności nie wskazały, czy i które z postanowień umowy zawartej przez skarżącego oraz z jakich przyczyn decydują o zasadności przypisania mu zachowania określonego w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. jako urządzanie gier. Poza tym, zdaniem WSA, z zeznań skarżącego wynika, że obsługi automatów dokonywała osoba obca, przyjeżdżająca do lokalu co dwa, trzy dni. Skarżący nie dysponował kluczami do tych urządzeń, które były cały czas włączone, nie wypłacał też żadnych wygranych, ani nie zaopatrywał automatów w gotówkę. Osoby obsługujące automaty skarżący znał tylko z imienia. Okoliczności tych - istotnych w świetle brzmienia art. 89 ust. 1 pkt. 2 u.g.h. - organ nie rozważył i pominął je. W tym stanie rzeczy należało zdaniem Sądu uznać, że błędna ocena materiału dowodowego skutkowała naruszeniem art. 89 ust. 1 pkt. 2 u.g.h. przez niewłaściwe uznanie, że skarżący jest podmiotem urządzającym gry na automatach i podlega karze przewidzianej w ust. 2 pkt 2 tego przepisu. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd I instancji nakazał organom wzięcie pod uwagę przedstawionego w wyroku stanowiska w kwestii interpretacji pojęcia urządzanie gier, jako koniecznej przesłanki przy wymierzeniu kary administracyjnej z art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z ust. 2 pkt 2 u.g.h. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Dyrektor Izby Celnej w K., zaskarżając to orzeczenie w całości. Wyrokowi zarzucił naruszenie: I. prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, art. 89 ust. 1 ust. 2 u.g.h. polegającą na przyjęciu, że oddanie lokalu lub jego części nie może być uznane za wystarczającą przesłankę do kwalifikowania podmiotu wynajmującego lokal pod eksploatację automatów jako urządzającego gry i podlegającego karze pieniężnej. Bowiem o udziale wynajmującego lokal lub jego część w oparciu o umowę najmu powierzchni użytkowej, na której automaty są zlokalizowane, w urządzaniu gier można mówić, gdy wynajmujący aktywnie uczestniczy we wskazanych czynnościach i działaniach, przy czym jego zachowania powiązane są z porozumieniem i dokonanym z podmiotem wstawiającym automat i eksploatującym go, a dotyczącym wspólnego prowadzenia przedsięwzięcia w zakresie gier na automatach (gier hazardowych). Powyższe spowodowało orzeczenie przez WSA, że nałożenia kary pieniężnej określonej w przepisie art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. nastąpiło na podmiot, który nie był urządzającym gry na automatach. Gdy tymczasem organy celne dokonały prawidłowej wykładni art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., stosownie do której urządzającym gry na automatach poza kasynem gry w rozumieniu tego przepisu jest każdy podmiot, zaangażowany w udostępnianie automatu, zarządzanie nim lub czerpanie z tego procederu korzyści, a zatem nałożenie przez organy kary na skarżącego było zasadne. Wbrew zatem ocenie WSA wykładnia dokonana przez organy nie może być uznana za rozszerzającą, gdyż organy te nie uznały skarżącego za urządzającego gry tylko z tego względu, że wynajmował część powierzchni lokalu pod automaty do gry, wykazano bowiem szereg dodatkowych przesłanek jego odpowiedzialności. II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z nienaruszeniem przez organ przepisu 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ gdyby Sąd dokonał prawidłowej oceny wydanego rozstrzygnięcia pod względem zgodności z przepisami musiałby skargę oddalić, stosując przepis art. 151 p.p.s.a. Z uwagi na powyższe autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, a także o rozpoznanie sprawy na rozprawie. W piśmie procesowym z dnia 22 września 2016 r. skarżący wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny zagadnienia prawidłowości dokonanej przez Sąd I instancji wykładni i zastosowania objętego zarzutami skargi kasacyjnej art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., przy czym uwzględniając istotę sporu prawnego rozpatrywanej sprawy, komplementarny charakter zarzutów kasacyjnych uzasadnia, aby rozpatrzeć je łącznie. I tak, przypomnieć należy, że zgodnie z mającym zastosowanie w sprawie art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Stosownie natomiast do treści art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. wysokość kary pieniężnej wynosi 12.000 złotych od każdego automatu. Jak trafnie wskazał Sąd I instancji, sama ustawa o grach hazardowych nie zawierała legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługiwała się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia. Na ich podstawie zasadnie przyjmuje się, że "urządzanie gier hazardowych" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, w szczególności: zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającym ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze. Należy mieć na uwadze, że - jak wyjaśnił NSA w wyroku z dnia 9 listopada 2016 r. sygn. akt II GSK 2736/16 (ONSAiWSA 2018/1/19) - prawidłowe jest twierdzenie, zgodnie z którym sankcja z art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z ust. 2 pkt 2 u.g.h. może zostać nałożona na więcej niż jeden podmiot, w sytuacji gdy każdemu z nich można przypisać cechę "urządzającego gry" na tym samym automacie w tym samym miejscu i czasie. Wynika to z szerokiego zakresu definicji podmiotu "urządzającego gry na automatach", jaką należy przyjąć na potrzeby tego rodzaju postępowań. Wykładnia tego pojęcia, umożliwiająca nakładanie kar administracyjnych na więcej niż jeden podmiot, jest niezbędna, jeżeli system kontroli i skuteczność przewidzianych przez ustawodawcę sankcji ma mieć realny charakter, zwłaszcza zaś jeżeli spojrzy się na to zagadnienie z perspektywy eliminowania sytuacji obejścia bądź nadużycia prawa przez podmioty uczestniczące w działalności hazardowej. Nie do pogodzenia bowiem z zasadą skuteczności stanowionego prawa byłaby taka wykładnia przepisów u.g.h., która w istocie pozostawiałaby bez kontroli i sankcji np. sytuacje tworzenia pozorów urządzania gier na automatach przez jeden podmiot, a więc też jego nominalnej odpowiedzialności, podczas gdy w rzeczywistości gry na automacie urządzane byłyby również na rachunek innego podmiotu jako element wspólnego przedsięwzięcia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawo musi takie działania obejmować swoim zakresem i tworzyć realne możliwości ich kontroli. Jednocześnie nie może zostać poczytana za przeszkodę w takim rozumieniu wskazanego pojęcia, użyta w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. liczba pojedyncza - "urządzający gry na automatach poza kasynem gry". Wykładnia tego zwrotu musi bowiem uwzględniać sens regulacji sankcjonującej określone zachowanie, w którym bez wątpienia mieści się również działanie więcej niż jednego podmiotu, o ile można w sprawie ustalić i przypisać określonym osobom cechę wspólnego urządzania gier na automacie poza kasynem (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 892/17, LEX nr 2311965). Należy jednak podkreślić, że istnienie możliwości karania więcej niż jednego podmiotu za urządzanie gier na automatach nie oznacza, że organy mogą w sposób automatyczny i dowolny rozszerzać krąg podmiotów, które można obciążyć sankcją. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym zwraca się uwagę, że w celu ustalenia odpowiedzialności istotne jest przypisanie konkretnym podmiotom cechy "urządzającego gry na automatach". Istniejące powiązanie określonych podmiotów, np. urządzającego gry na automacie w lokalu i wynajmującego lokal, samo przez się nie świadczy jeszcze o tym, że te podmioty również urządzają gry na automacie. Granica ocen w tego rodzaju sytuacjach powinna uwzględniać złożoność sytuacji faktycznych i rzeczywiste powiązania istniejące pomiędzy podmiotami. Tak więc konieczne jest ustalenie, że podmioty te działały wspólnie i w porozumieniu, tj. zawarły umowę o współdziałanie zakładającą pomiędzy uczestnikami przedsięwzięcia podział ról, odnoszący się do istotnych elementów przedsięwzięcia, polegającego na nielegalnym urządzaniu gier hazardowych, bądź choćby realizowały owo współdziałanie w sposób faktyczny, wskazując na istnienie takiego porozumienia. Jeszcze raz należy podkreślić, że warunkiem przypisania odpowiedzialności administracyjnoprawnej, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest wykazanie, że dany podmiot aktywnie uczestniczył w procesie urządzania nielegalnych gier, a więc podejmował określone czynności nie tylko związane z procesem udostępniania automatów, lecz także z ich obsługą oraz stwarzaniem technicznych, ekonomicznych i organizacyjnych warunków umożliwiających sprawne i niezakłócone funkcjonowanie samego urządzania oraz jego używanie do celów związanych z zasadniczo komercyjnym procesem organizowania gier hazardowych. Tego rodzaju czynności muszą być wynikiem uprzedniego porozumienia i podziału ról pomiędzy współuczestnikami procederu nielegalnego urządzania gier na automatach poza kasynem gry. W przypadku wielości podmiotów urządzających oraz istnienia współuczestnictwa w tym zakresie (np. właściciela automatu i właściciela lokalu, którzy na podstawie pisemnej lub ustnej umowy dokonują podziału zadań i funkcji związanych z procesem organizacji gier) konieczne jest, aby organy orzekające o odpowiedzialności tego rodzaju podmiotów opierały swoje orzeczenia na niewątpliwych ustaleniach faktycznych, które świadczą o istnieniu pomiędzy podmiotami współurządzającymi porozumienia w zakresie podziału zadań i funkcji w procesie urządzania gier. Ustalenia te muszą z kolei wynikać z ustaleń faktycznych, będących pochodną wyczerpującego i pełnego materiału dowodowego, o których można by wnioskować na podstawie konkretnych elementów stanu faktycznego, które w sposób jednoznaczny można stwierdzić (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2017 r. sygn. akt II GSK 2360/17, LEX nr 2434143). W tym stanie sprawy za trafne uznać należy stanowisko Sądu I instancji, że "urządzającym grę", jest podmiot, który aktywnie uczestniczył w procesie urządzania nielegalnych gier hazardowych, a więc podejmował określone czynności związane z procesem udostępniania automatów, z ich obsługą oraz stwarzaniem technicznych, ekonomicznych i organizacyjnych warunków umożliwiających sprawne i niezakłócone funkcjonowanie samego urządzania oraz jego używanie do celów związanych z komercyjnym procesem organizowania gier hazardowych, nie tylko zaś podmiot, który podpisał umowę dzierżawy części powierzchni lokalu. Takie rozumienie "urządzającego grę" w istocie skargą kasacyjną w tej sprawie kwestionowane nie jest. Mając na uwadze przedstawione wyżej, a niekwestionowane rozumienie "urządzającego gry" - w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - dokonana przez organy subsumcja zachowania strony skarżącej pod regulację wynikającą z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. jest prawidłowa, gdyż ogół ustaleń postępowania administracyjnego dotyczących roli skarżącego w organizowaniu przedsięwzięcia hazardowego w kontekście zebranego materiału dowodowego pozwalał na przyjęcie, że był on urządzającym gry w rozumieniu ustawy o grach hazardowych. Mimo lakonicznego sformułowania ustaleń faktycznych w omawianym zakresie w zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Celnej w K., należy mieć na uwadze, że w utrzymanej tą decyzją w mocy decyzji organu I instancji szeroko przedstawiono okoliczności świadczące co najmniej o współorganizowaniu i współprowadzeniu przez skarżącego przedsięwzięcia w zakresie gier na automatach. I tak, z ustaleń faktycznych organu I instancji – dokonanych na podstawie zebranego materiału dowodowego, tj. protokołu przesłuchania skarżącego z dnia [...] września 2014 r. sporządzonego w czasie kontroli lokalu, wynika, że skarżący "był osobą dozorującą lokal i urządzenia". Do protokołu skarżący zeznał bowiem, że mężczyźni, którzy następnie przyjechali celem wstawienia automatów, zaproponowali mu pilnowanie automatów do gier, zaznaczając, że skarżący musi wynająć stosowny lokal. Dalej, skarżący sam przyznał, że zobowiązał się nie tylko do otwierania i zamykania lokalu, ale również do pilnowania urządzeń do gier. Wbrew stanowisku Sądu I instancji, nie bez znaczenia dla oceny roli skarżącego w organizowaniu przedsięwzięcia hazardowego w spornym lokalu był sposób ustalenia "czynszu dzierżawnego" za dzierżawę powierzchni. W świetle całokształtu okoliczności sprawy trafnie przyjęto, że takie ustalenie wysokości należnego czynszu wskazuje na uczestnictwo skarżącego kasacyjnie w omawianej działalności, polegającej na urządzaniu gier na automatach. Nie można pomijać faktu, że niewątpliwie był on zainteresowany nie tylko tym, aby gry były urządzane, ale również skalą tego przedsięwzięcia, ponieważ przekładało się to na wysokość otrzymywanego przez niego czynszu dzierżawnego. Tym samym uznać należało, że był on ekonomicznie zainteresowany w zapewnianiu właściwych warunków dla urządzania gier. W jego interesie było zatem zapewnienie, aby automaty działały sprawnie, a intensywność prowadzonej działalności była duża. W tym też celu zainstalował – jak sam przyznał w protokole z dnia [...] listopada 2014 r. sporządzonym w toku sprawy karnej skarbowej – baner reklamowy. Skarżący zrobił reklamę gier "na polecenie jednego z panów – którzy przychodzili do automatów". Skarżący zapłacił za baner, ale miał mieć za to zwrócone pieniądze. W tej sytuacji, brak przekonujących argumentów, by Sąd I instancji mógł skutecznie kwestionować stanowisko organów, że zawarta przez skarżącego umowa miała charakter umowy o wspólnym przedsięwzięciu, zmierzającym do optymalizacji zysków. Jak wskazano, wysokości jego wynagrodzenia nie uzależniono od wielkości wydzierżawianej powierzchni, lecz od wysokości przychodu uzyskiwanego z eksploatacji urządzeń. Tym samym zachodziły podstawy do przyjęcia, że skarżący przyjął na siebie część ryzyka działalności polegającej na urządzaniu gier na automatach. Jego wynagrodzenie - ustalone jako procent od przychodu generowanego przez automaty - było wprost uzależnione tylko od efektu prowadzonej działalności. W ten sposób - będąc zainteresowanym tym, aby przychody te były jak największe - w istocie skarżący nie działał tylko i wyłącznie jako udostępniający lokal, otrzymujący stały czynsz niezależny od przychodów osiąganych z urządzeń. W tej sytuacji, zdaniem Sądu kasacyjnego, Sąd I instancji - odnosząc się do ustaleń faktycznych poczynionych w postępowaniu administracyjnym oraz ich subsumcji – wadliwie ocenił uznanie skarżącego za urządzającego gry na automatach poza kasynem gry jako nieusprawiedliwione. Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z nienaruszeniem przez organ przepisu 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. okazał się zatem skuteczny. Zgodnie z art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Sprawę należy przy tym uznać za dostatecznie wyjaśnioną - gdy jest ona wyjaśniona w stopniu, w jakim, uwzględniając charakter postępowania odwoławczego przed NSA, sąd ten może prawomocnie zweryfikować dokonaną przez Sąd I instancji kontrolę legalności zaskarżonego aktu. Taki stan wyjaśnienia sprawy ma miejsce w niniejszym przypadku. Naczelny Sąd Administracyjny prezentuje przy tym pogląd, że uchylenie - na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. - zaskarżonego orzeczenia (w całości lub w części) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji winno mieć miejsce tylko wówczas, gdy zachodzą wskazania co do ponownego postępowania sądowoadministracyjnego przed tym sądem. W świetle przestawionych wyżej wywodów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że stan prawny i faktyczny sprawy został dostatecznie wyjaśniony i nie pozostawia wątpliwości. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 oraz art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w pkt. 1 i 2 sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego (pkt 3 sentencji) orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).