II GSK 619/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Robotowska Sędziowie NSA Stanisław Gronowski Jerzy Sulimierski (spr.) Protokolant Ewa Babik po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2009 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 15 lutego 2008 r. sygn. akt V SA/Wa 2654/07 w sprawie ze skargi Z. C. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej części uzupełniającej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 15 lutego 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2654/07 oddalił skargę Z.C. na decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2007 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej części uzupełniającej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym: Wnioskiem z dnia [...] lutego 2007 r. (wpływ do Centrali KRUS [...] marca 2007 r.) Z.C. zwrócił się do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o umorzenie pobranych świadczeń, których obowiązek zwrotu został na niego nałożony przez sąd wyrokiem karnym. W uzasadnieniu wniosku podniesiono argumenty natury zdrowotnej i finansowej oraz załączono dokumentację lekarską wraz ze specyfikacją sprzedaży leków. Decyzją z dnia [...] lipca 2007 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: organ), powołując w podstawie prawnej art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), odmówiła umorzenia nienależnie pobranej części uzupełniającej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r., organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Stwierdził, że zarówno we wniosku o przyznanie renty rolniczej, jak i w decyzjach KRUS zawarta była definicja zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej oraz informacja o zawieszeniu wypłaty części uzupełniającej emerytury/renty rolniczej w całości, jeżeli emeryt/rencista nie spełnił warunku zaprzestania, wynikającego z tej definicji. Mimo to skarżący świadomie wprowadził organ rentowy w błąd, gdyż nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w gospodarstwie, o którym poinformował, że zostało wydzierżawione. Organ odwoławczy podniósł, iż wnioskodawca otrzymuje rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy oraz pobiera czynsz z tytułu wydzierżawionego gospodarstwa rolnego. Ponadto od 2004 r. zainteresowany otrzymywał od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa płatności bezpośrednie. Łączny miesięczny dochód przekraczał określone dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej kryterium dochodowe 471 zł, a zatem nie zachodziły, zdaniem organu, przesłanki umorzenia. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. podniósł, iż w obrocie prawnym funkcjonuje prawomocny wyrok Sądu Rejonowego IV Wydziału Grodzkiego w H., zobowiązujący skarżącego do naprawienia szkody w wysokości 31.979,13 zł oraz utrzymujący go w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Z. II Wydział Karny. W ocenie Sądu, istnienie prawomocnego wyroku skazującego nie może być zignorowane, gdyż przesądził on, że skarżący pobierał świadczenie rolnicze z naruszeniem obowiązującego prawa. Sąd stwierdził, iż wnioskodawcy znane były zasady wypłacania świadczeń rolniczych. Zainteresowany zobowiązany był do informowania na bieżąco organu rentowego o wszelkich okolicznościach mających wpływ na pobierane świadczenia. Był również poinformowany, że osoba, która pobrała nienależne jej świadczenia zobowiązana jest do ich zwrotu. Oceniając zasadność odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w świetle art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy, nakazującego organowi kierowanie się m.in. ważnym interesem zainteresowanego oraz jego możliwościami płatniczymi, Sąd stwierdził, że o możliwościach płatniczych świadczy otrzymywana przez skarżącego renta. Podzielił stanowisko organu, iż skarżący nie jest pozbawiony środków utrzymania, utrzymuje się bowiem z renty rolniczej w kwocie 430,27 zł (po potrąceniu raty nadpłaty) oraz pobiera czynsz dzierżawny, płacony zbożem w ilości 6 metrów pszenicy za 1 hektar po zbiorach każdego roku. Sąd wziął również pod uwagę, iż od 2004 r. skarżący co rok składa do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa [...] Oddziału Regionalnego wnioski o przyznanie dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ciągu 3 lat uzyskał z tego tytułu dochód w kwocie 269,26 zł miesięcznie. Również w 2007 r. zainteresowany złożył wniosek o wskazane dopłaty. W ocenie Sądu, twierdzenie skarżącego, iż z treści umowy dzierżawy wynika, że nie otrzymuje on z tego tytułu żadnych korzyści, a dzierżawca opłaca podatek i pobiera dopłaty unijne, lecz nie opłaca czynszu, jest niezasadne. Zgodnie z treścią § 3 umowy dzierżawy z dnia [...] czerwca 2005 r., strony umowy ustaliły, że czynsz dzierżawny płacony będzie zbożem w ilości 6 metrów pszenicy za 1 hektar po zbiorach każdego roku. Podatek rolny opłacać zaś będzie wydzierżawiający, pobierając przy tym dopłaty bezpośrednie. Sąd nie zgodził się z twierdzeniem, iż uzyskiwany przez skarżącego dochód ten jest niższy niż kwota świadczeń społecznych. Niewątpliwie spłata kwoty zadłużenia stanowi dla skarżącego uciążliwość, jednakże jego możliwości płatnicze pozwalają na systematyczne i stopniowe regulowanie tej należności. Ponadto podkreślił, że przedmiotowe umorzenie ma charakter absolutnie wyjątkowy, zarezerwowany dla sytuacji nadzwyczajnych. W niniejszej sprawie, mimo trudnej sytuacji rodzinnej skarżącego, taki nadzwyczajny przypadek nie zachodzi. Nie można też uznać, że wystąpił "ważny interes" skarżącego, gdyż nie należy go odczytywać w oderwaniu od wysokości renty skarżącego i stanu finansów KRUS. Sąd podkreślił również, iż decyzja o umorzeniu należności KRUS ma charakter uznaniowy i nawet w razie wystąpienia przesłanek umorzenia zależnych od zainteresowanego (brak środków utrzymania, brak majątku), należności takie jedynie mogą być umorzone - organ nie jest do tego zobligowany. Kontrola sądu administracyjnego w takich wypadkach jest ograniczona i sprowadza się jedynie do badania, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie do przekroczenia takiego nie doszło. W skardze kasacyjnej Z.C. zaskarżył powyższe orzeczenie w całości oraz wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w W.. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego: art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez uznanie, że nie ma podstaw do umorzenia pobranych świadczeń, podczas gdy obecna sytuacja osobista, materialna i dochodowa prowadzi do zupełnie odmiennego ustalenia, skarżący nie ma środków na zwrot tych należności. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, iż na mocy umowy dzierżawy z dnia [...] sierpnia 2007 r., skarżący wydzierżawił swoje gospodarstwo rolne na okres 10 lat. Strony umowy ustaliły, że czynszem dzierżawnym jest kwota podatku rolnego, który opłacać będzie dzierżawca. Ponadto będzie on również pobierał dopłaty unijne. Skarżący nie otrzymuje zatem z tytułu umowy dzierżawy żadnych korzyści, nie uzyskując tym samym żadnych dochodów z gospodarstwa rolnego, którego już nie prowadzi. Kasator podniósł, że spłacenie przez niego kwoty zadłużenia jest niemożliwe, gdyż nie ma on żadnych dochodów z gospodarstwa, jest całkowicie niezdolny do pracy, a ponadto ponosi opłaty za energię elektryczną, lekarstwa i wyżywienie. Nie zgodził się zatem z twierdzeniem Sądu, iż w przedstawionych okolicznościach nie zachodzi nadzwyczajny przypadek uzasadniający możliwość umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Dochód skarżącego w wysokości 430,27 zł jest niższy niż kwota świadczeń socjalnych, na które powołuje się organ rentowy (471 zł). Zdaniem kasatora, orzeczenie sądu, na które powoływano się w sprawie, o obowiązku naprawienia szkody wcale nie oznacza, że organ nie może przedmiotowych należności umorzyć. Wyrok przesądził jedynie, że skarżący pobierał świadczenie rolnicze z naruszeniem obowiązującego prawa. Nie może on jednak stać na przeszkodzie umorzeniu, gdyż decyzja w tym przedmiocie należy do organu rentowego i nie koliduje z charakterem wyroku sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Przyczyny nieważności postępowania zostały enumeratywnie wymienione w § 2 powołanego przepisu i należało stwierdzić, że żadna z nich nie zachodziła w niniejszej sprawie. W niniejszej sprawie skarga kasacyjna zawiera zarzut naruszenia art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) wskutek stwierdzenia przez Sąd I instancji, że nie zachodził nadzwyczajny przypadek uzasadniający możliwość umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Przepis ten stanowi, że Prezes Kasy (Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego) lub upoważniony przez niego pracownik, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji wydając zaskarżony wyrok nie uchybił obowiązującym go przepisom. Jak słusznie Sąd ten podkreślił, powołany wyżej przepis posługuje się nie zdefiniowanym bliżej przez ustawę pojęciem "ważnego interesu", jak też odwołuje się do podlegającej swobodnej ocenie organu "możliwości płatniczej" wnioskodawcy. Nadzór Naczelnego Sądu Administracyjnego nad kontrolą działalności organów administracji przeprowadzoną przez wojewódzki sąd administracyjny polega na badaniu, czy sąd I instancji nie naruszył przepisów regulujących postępowanie sądowe. Przepisy te wskazują natomiast m.in. na konieczność przedstawienia przez sąd okoliczności faktycznych sprawy oraz wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Zdaniem NSA, zaskarżony wyrok spełnia te warunki. Ponadto, w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zostały przytoczone fakty dotyczące stanu majątkowego skarżącego w sposób, który stanowi polemikę z ustaleniami Sądu I instancji (umowa dzierżawy była przedmiotem rozważań Sądu, s.9-10 wyroku). Tymczasem powołany w skardze kasacyjnej art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - jak słusznie zakwalifikowała go strona - jest przepisem prawa materialnego. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że nie można skutecznie uzasadnić zarzutu naruszenia prawa materialnego powołując się na wady w ustaleniach stanu faktycznego sprawy. Z braku zarzutu naruszenia prawa procesowego argumentację tę należało zatem uznać za chybioną. Trafnie, zdaniem Naczelnego Sadu Administracyjnego, Sąd I instancji podniósł, że kontrola sądu w przypadku decyzji o charakterze uznaniowym jest ograniczona i sprowadza się do badania, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W świetle dotychczasowych rozważań należało uznać, że skarga kasacyjna zmierzająca do wykazania, iż skarżący nie posiada środków, których istnienie Sąd stwierdził w zaskarżonym wyroku, nie podważyła skutecznie orzeczenia. Naczelny Sąd Administracyjny nie zgodził się również z argumentacją, że ciążący na skarżącym na mocy wyroku sądu powszechnego obowiązek naprawienia szkody pozostaje bez związku z oceną przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, określonych w art. 41a ustawy. Pobieranie świadczeń rolniczych wskutek przestępstwa przekreśla istnienie ważnego interesu strony. Umorzenie płatności ma charakter wyjątkowy i nie może stanowić gratyfikacji dla osób, które świadomie działały na niekorzyść instytucji wypłacającej dane środki. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.