II GSK 679/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Sieńczyło - Chlabicz Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędzia del. WSA Beata Ziomek (spr.) Protokolant Marta Zawadzka po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia 21 grudnia 2010 r. sygn. akt I SA/Łd 1083/10 w sprawie ze skargi B. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2012 r., o sygn. akt I SA/Łd 1083/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł., po rozpoznaniu sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że wnioskiem z dnia 12 kwietnia 2010 r. B. S. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek za okres od stycznia 1994r. do grudnia 1998r. powołując się na argumenty natury zdrowotnej i finansowej. Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia tych należności. W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, złożonego przez B. S., decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy opisaną wyżej decyzję, wskazując, że przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie dawało podstaw do pozytywnego rozpatrzenia wniosku strony. Podkreślono, iż przesłanki określone w art. 28 ust. 3 i w art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w przepisach rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne uzasadniają umorzenie należności w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W braku tej przesłanki tylko w wyjątkowych okolicznościach, gdy osoba zobowiązana wykaże, że nie ma żadnej możliwości wywiązania się ze zobowiązań wobec organu. Szczególna sytuacja oznaczałaby więc legitymowanie się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy lub brak jakichkolwiek świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub pomocy społecznej. Taka sytuacja zaś w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi, albowiem skarżąca otrzymuje wynagrodzenie za pracę i pobiera świadczenie rentowe. Nadto w związku zajęciem wynagrodzenia dokonywane są miesięczne potrącenia co Sygn. akt II GSK 679/11 świadczy o skuteczności egzekucji, a wobec tego nie zachodzi całkowita nieściągalność należności. W ocenie organu problemy zdrowotne skarżącej nie uzasadniają umorzenia istniejących należności. Ustawowym obowiązkiem płatnika jest opłacanie składek zarówno w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej jak i po jej zakończeniu. B. S. wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. Uzasadniając oddalenie skargi Sąd I instancji wskazał, że nieuiszczenie należnych składek na ubezpieczenie społeczne stawia ubezpieczonego w pozycji dłużnika względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Organ jako wierzyciel decyduje o tym czy zaległość ma być spłacona i w jaki sposób, przy czym przepisy przewidują na wniosek zobowiązanego ulgi w spłacie zadłużenia polegające m.in. na umorzeniu należności. Decyzja rozstrzygająca w powyższym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ dokonuje wyboru jednego z dwóch dopuszczalnych przez ustawę rozwiązań i nie ma obowiązku przyznania ulgi w spłacie zadłużenia. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W ocenie Sądu organ prawidłowo uznał, że wnioskodawczyni nie znajduje się w żadnej z sytuacji uzasadniających umorzenie należności wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Za takim stanowiskiem przemawia uzyskiwanie zaspokojenia należności w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, co wskazuje na możliwość wyegzekwowania pełnej kwoty należności. Słuszne jest także stanowisko organu, że skarżąca nie spełnia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. która umożliwia umorzenie należności od wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązany nie jest w stanie uregulować należności, gdyż to pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Organ nie negował trudnej sytuacji życiowej skarżącej biorąc pod uwagę dowody świadczące o problemach zdrowotnych oraz wydatki na leki i niezbędne koszty utrzymania mieszkania, co powoduje, że na wyżywienie i inne wydatki skarżącej pozostaje kwota 100zł. Sygn. akt II GSK 679/11 Jednakże uznał, iż sytuacja w jakiej znajduje się skarżąca nie jest na tyle wyjątkowa by uzasadniać umorzenie należności. Skarżąca bowiem posiada stałe źródło dochodów, z którego jest w stanie regulować zobowiązania inne niż wobec ZUS, a także z którego skutecznie są dokonywane potrącenia egzekucyjne na poczet należności. Zdaniem Sądu, takiej oceny nie można uznać za dowolną. O jej trafności świadczy także okoliczność, że skarżąca otrzymuje dodatkowo wynagrodzenie ze stosunku pracy, a zatem istnieje realna szansa spłaty zadłużenia w przyszłości. W ocenie Sądu organ właściwie ustalił stan faktyczny sprawy w oparciu o przedstawione przez stronę dowody, następnie dokonał ich oceny wskazując powody, które uzasadniały odmowę uwzględnienia wniosku. W konsekwencji ZUS stwierdzając brak podstaw do umorzenia objętych wnioskiem zaległości nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W decyzji rozważono czy w sprawie wystąpiły warunki umożliwiające zastosowanie ulgi. Wydanie decyzji poprzedzono ustaleniem sytuacji materialnej skarżącej oraz wzięciem pod uwagę podnoszonych przez skarżącą okoliczności, a sformułowane na ich podstawie wnioski mieszczą się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Mając powyższe na względzie WSA oddalił skargę. W skardze kasacyjnej B. S. wniosła o uchylenie powyższego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz przyznanie pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej skarżącej z urzędu. Zaskarżonemu orzeczeniu na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. poprzez błędną ich wykładnię i przyjęcie, że w stosunku do skarżącej B. S. nie zaszły okoliczności stanowiące podstawę do wydania decyzji o umorzeniu zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, to jest, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby skarżącej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sygn. akt II GSK 679/11 Autorka skargi kasacyjnej powołując się na stanowisko zaprezentowane w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 listopada 2006r. sygn. akt III SA/Po 813/2009, LexPolonica nr 2273255 stwierdziła, że sytuacja, w której zapłata należności powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem obywatela i jednocześnie nie jest zgodna z interesem publicznym, co uzasadnia przyjęcie, że zachodzą przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne określone w § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia. Jak podnosi skarga kasacyjna, środki jakimi dysponuje skarżąca na zakup żywności po zajęciu wynagrodzenia za pracę i z renty, po odliczeniu wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania oraz zakupem leków stanowią miesięcznie kwotę 100zł. W sytuacji utrzymującego się przez dłuższy okres czasu zajęcia wynagrodzenia, w celu zaspokojenia elementarnych potrzeb życiowych, skarżąca będzie zmuszona do ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej. W tym stanie faktycznym, zdaniem skarżącej wykładni dokonanej przez WSA w Ł. nie sposób uznać za prawidłową. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest oparta na usprawiedliwionych podstawach. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, rozpoznając zgodnie z przepisami art. 183 § 1 p.p.s.a. sprawę w granicach skargi kasacyjnej i biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszym przypadku nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania wymienione w § 2 powołanego przepisu. Zarzut naruszenia prawa materialnego jest wadliwy z dwóch powodów. Przede Sygn. akt II GSK 679/11 wszystkim oparcie skargi wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa materialnego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, wywiera ten skutek, że na etapie rozpoznawania tego środka zaskarżenia w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym miarodajne są, jako skutecznie nie podważone, albowiem nie objęte podstawą kasacyjną określoną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., te ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, które stanowiły podstawę subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego. W świetle utrwalonego orzecznictwa i piśmiennictwa (por. J.P. Tarno, Komentarz str. 373 wraz z podanym orzecznictwem) próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). Ewentualnie może być ona skuteczna tylko w ramach podstawy kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca kasacyjnie zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego, polemizując z ustaleniami faktycznymi przyjętymi przez Sąd za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, bez postawienia zarzutu naruszenia przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) oraz bez wykazania, na czym polegała błędna wykładnia przepisów powołanych w skardze kasacyjnej. Jak przyjmuje się w literaturze i orzecznictwie błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Natomiast okoliczność, że skarżąca nie godzi się z wnioskami prawidłowo wywiedzionymi z oceny zebranych w sprawie dowodów, nie oznacza, że taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Niezależnie od wskazanych mankamentów skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji nie naruszył przepisów prawa materialnego opisanych w petitum skargi bowiem dokonał właściwej ich wykładni i właściwie zastosował te przepisy zasadnie uznając, że w stosunku do skarżącej nie zachodzą okoliczności uzasadniające zastosowanie instytucji, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), zwanej dalej rozporządzeniem. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Stosownie do treści art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych Sygn. akt II GSK 679/11 będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia określono, że jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych, zakład może umorzyć należności z tytułu składek. Uwzględniając okoliczność, że wobec skarżącej skutecznie dokonywane są potrącenia egzekucyjne na poczet należności z tytułu składek, Sąd I instancji podobnie jak ZUS trafnie stwierdził, że w stosunku do skarżącej nie zachodzi brak całkowitej nieściągalności ustalonej według kryteriów z art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. Sąd I instancji słusznie podkreślił, że z użytego w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia sformułowania, że należności "mogą być umarzane" wynika uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek. Oznacza to, że przepisy pozostawiają do uznania organu istnienie lub nieistnienie w konkretnej sprawie okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości jak również zakres ewentualnego umorzenia. Takie unormowanie nie może prowadzić do dowolności rozstrzygnięcia. W każdym przypadku wydanie decyzji powinno być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych. Przenosząc powyższe rozważania na grunt konkretnej sprawy należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że organ poprzedził wydanie decyzji w sprawie prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem zmierzającym do ustalenia aktualnej sytuacji życiowej skarżącej. Organ uczynił przedmiotem analizy stan majątkowy, sytuację rodzinną, uwzględnił podnoszone przez skarżącą problemy zdrowotne jak również wydatki związane z leczeniem oraz z utrzymaniem mieszkania w aspekcie przesłanek umorzenia zaległości. Sąd I instancji trafnie przyjął, że jakkolwiek sytuacja, w której znalazła się skarżąca jest trudna to jednak nie uzasadnia z uwagi na jej wyjątkowość, przyznania ulgi w spłacie zadłużenia poprzez jego umorzenie. Wykazanie, że skarżącej pozostaje na wyżywienie i inne wydatki kwota 100zł, fakt, Sygn. akt II GSK 679/11 że posiada ona stałe źródło dochodów, z którego na bieżąco regulowane są zobowiązania inne niż te wobec ZUS, a także z którego są dokonywane skuteczne potrącenia egzekucyjne na poczet zaległości pozwalało Sądowi przyjąć, że dokonana przez organy ocena nie jest dowolna. Skoro skarżąca nie podważyła oceny WSA co do słuszności zajętego przez organy stanowiska w zakresie braku przesłanki przewidzianej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. zgodnie z którym, w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części. Naczelny Sąd Administracyjny zastosował powyższą regułę z uwagi na szczególny charakter sprawy odnoszący się do stanu majątkowego i sytuacji życiowej skarżącej.