II GZ 136/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Robotowska po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 12 lutego 2014 r. sygn. akt III SA/Lu 914/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] września 2013 r. znak [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu środków wynikających z umowy o dofinansowanie realizacji projektu z budżetu Unii Europejskiej postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z 12 lutego 2014 r. w sprawie ze skargi [...] na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] września 2013 r. w przedmiocie zobowiązania do zwrotu środków wynikających z umowy o dofinansowanie realizacji projektu z budżetu Unii Europejskiej, odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy. Pismem z dnia 30 października 2013 r. pełnomocnik [...]wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję [...] z dnia [...] września 2013 r., znak [...]. W skardze zawarto wniosek o zwolnienie skarżącego od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości. Postanowieniem z dnia 17 stycznia 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, motywując to faktem, że skarżący nie wykazał przesłanek przyznania prawa pomocy w częściowym zakresie. Od powyższego postanowienia pełnomocnik skarżącego wniósł w terminie ustawowym sprzeciw. Skarżący podniósł że posiadana przez niego działka o pow. 0,2063 ha, zabudowana budynkiem mieszkalnym oraz budynkami gospodarczymi,. służącymi do prowadzenia działalności gospodarczej skarżącego jest zabezpieczona hipotekami zabezpieczającymi spłacane przez skarżącego kredyty (łączna kwota hipotek wynosi ok. [...] zł). Ponadto nieruchomość ta stanowi zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych rodziny i stanowi dla niego jedyne źródło utrzymania. Wskazane okoliczności oraz zabezpieczenia hipoteczne wyłączają możliwość sprzedaży nieruchomości w celu pozyskania dodatkowych środków na koszty sądowe. Skarżący podniósł również, że z przedłożonych dokumentów wynika, że działalność gospodarcza skarżącego przynosiła stratę w 2012 r. i w kilku miesiącach 2013 r. Zgodnie z rocznym rozliczeniem za rok 2013 działalność ta wykazuje dochód, a zatem z bieżących dochodów skarżący stara się utrzymywać płynność finansową w zakresie prowadzonej działalności i utrzymania rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 lutego 2014 r. odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż sytuacja rodzinna i majątkowa skarżącego, wynikająca z jego oświadczeń złożonych w treści formularza o przyznanie prawa pomocy oraz przedłożonych dokumentów źródłowych przedstawia się następująco: skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i niepełnoletnią córką (wiek: 10 lat). Jedynym źródłem utrzymania rodziny są dochody uzyskiwane przez skarżącego z prowadzonej działalności gospodarczej, kształtujące się w kwocie ok. 4.000 zł miesięcznie. Majątek rodziny obejmuje dom mieszkalny o pow. 170 m2, położony na działce o pow. 20a. Według oświadczeń skarżącego żona jest osobą bezrobotną, choć faktu tego nie udokumentowano zaświadczeniem z Urzędu Pracy. Średnie miesięczne koszty utrzymania rodziny skarżący określił na kwotę ok. 3.000 zł. Do obciążeń finansowych rodziny należą raty spłacanych kredytów w wysokości ok. 4.100 zł miesięcznie. Ponadto skarżący zaciągnął kredyty kupieckie w hurtowniach materiałowych na kwotę ok. 20.000 zł, nie podał jednak w jakich ratach kwota kredytu jest spłacana. Skarżący płaci również co miesiąc alimenty na rzecz córki z pierwszego małżeństwa w kwocie 450 zł, ponadto pokrywa koszty jej studiów (ok. 1.000 zł miesięcznie). W ocenie Sąd pierwszej instancji oświadczenia skarżącego co do stanu finansów rodziny budzą zasadnicze wątpliwości, które uniemożliwiają potwierdzenie, że skarżący spełnił warunki przyznania prawa pomocy. Proste porównanie wydatków na utrzymanie rodziny (3.000 zł) i spłacanych kredytów (ok. 4.100 zł) z deklarowaną wysokością przychodu z działalności gospodarczej (4.000 zł) wskazuje na znaczącą dysproporcję pomiędzy wydatkami i dochodami. Dysproporcja ta staje się jeszcze większa, jeśli uwzględnić deklarowane przez skarżącego wydatki na utrzymanie córki z pierwszego małżeństwa (łącznie ok. 1.450 zł miesięcznie). Deklarowane wydatki ponad dwukrotnie przewyższają deklarowane dochody. Logika i doświadczenie życiowe wskazują w tej sytuacji jednoznacznie, że skarżący albo znacząco zawyżył wydatki, albo istotnie zaniżył dochody. W ocenie WSA w Lublinie również analiza dokumentów bankowych przedłożonych przez skarżącego wskazuje, że dysponuje on wolnymi środkami, które mogą być wykorzystane dla pokrycia kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Skarżący posiada kilka rachunków. Jeden z nich, o nr 26...2660 służy, jak wynika z rejestracji przepływów finansowych, obsłudze zaciągniętego kredytu. W tym samym banku skarżący posiada konto osobiste (nr rach.: 74...9330). Widnieją na nim niewielkie przepływy rzędu 30-40 zł oraz opłaty z tytułu obsługi karty kredytowej. Na trzecim wreszcie rachunku (nr 16...9231) saldo na koniec września 2013 r. wyniosło 3.410 zł. Na rachunku tym widnieje też przelew w kwocie 2.500 zł, jak wynika z innego dokumentu, pochodzący od kontrahenta. Zaksięgowano również wypłatę w kwocie 640 zł tytułem spłaty kredytu. Przez cały miesiąc z rachunku tego nie były pobierane żadne środki, co oznacza, że nie jest on wykorzystywany na pokrycie bieżących środków utrzymania rodziny skarżącego, a zatem skarżący dysponuje wystarczającą kwotą wolnych środków na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. [...] złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów praw procesowego tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a oraz art. 255 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu (tak też m.in. NSA w postanowieniu z dnia 13 listopada 2013 r., sygn. akt II GZ 621/13). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j, Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z brzmienia powołanego przepisu jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać okoliczności stanowiące podstawę żądania. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że [...] nie wykazał, że znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym musi wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie może zgromadzić środków na poniesienie kosztów postępowania lub ich części Skarżący podając informacje odnośnie do stanu posiadanego majątku nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. czyli nie udowodnił, że zapłata wpisu od skargi spowoduje na tyle istotny uszczerbek majątkowy, którego konsekwencją będzie brak środków dla utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Skoro zatem skarżący nie spełnił kryteriów przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, to tym samym brak było podstaw do pozytywnego załatwienia jego wniosku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa i nie zmienia tego okoliczność, że Sąd pierwszej instancji wskazał wysokość wpisu sądowego w kwocie 1.789, 00 zł. NSA zauważa, że wnoszący zażalenie nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie mu prawa pomocy. Z przyczyn wyżej wskazanych Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.