II GZ 157/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Bała po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 32/09 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. S. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] listopada 2008 r., nr [...] w przedmiocie przyznania uzupełniającej płatności obszarowej postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 32/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił Z. S. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] listopada 2008 r., nr [...] w przedmiocie przyznania uzupełniającej płatności obszarowej. W uzasadnieniu postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. podał, że wnioskiem z dnia 28 stycznia 2009 r. złożonym na formularzu PPF Z. S. zwrócił się do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że uzyskuje dochód z prowadzonego gospodarstwa rolnego w wysokości około 1.000 zł, jest właścicielem domu o powierzchni 80 m2 oraz nieruchomości rolnej o obszarze 9,28 ha, a nadto dzierżawi 85 ha łąk i pastwisk za kwotę 12.000 zł rocznie. Majątek wnioskodawcy stanowi także ciągnik rolniczy o wartości powyżej 3.000 euro. Wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonką otrzymującą emeryturę w wysokości 1.134,61 zł oraz matką, której świadczenie emerytalne wynosi 805,61 zł. Z. S. podał również, że zarówno on jak i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnych oszczędności ani papierów wartościowych, posiada on natomiast zobowiązania względem banku z tytułu zaciągniętego kredytu w kwocie 37.000 zł. Wśród innych danych, które uważał za istotne, wnioskodawca wskazał na koszty leczenia matki w kwocie co najmniej 500 zł miesięcznie. Pismem z dnia 6 lutego 2009 r. Sąd zobowiązał wnioskodawcę do przedłożenia następujących dokumentów źródłowych: odpisów zeznań podatkowych wnioskodawcy, jego małżonki i matki za 2008 r. - jeżeli zostały już sporządzone, jeżeli nie - oświadczenia w przedmiocie wszystkich źródeł i wysokości łącznego dochodu ww. osób za ubiegły rok; dokumentów potwierdzających aktualną wysokość dochodów uzyskiwanych przez żonę i matkę wnioskodawcy z tytułu emerytury, tj. ostatnich odcinków emerytury; zaświadczenia z urzędu gminy o dochodzie osiąganym przez wnioskodawcę z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego; wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę, jego żonę oraz matkę rachunków bankowych (w tym kont i lokat dewizowych) obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia stosownych oświadczeń w tym przedmiocie; oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę, jego żonę lub matkę pojazdów mechanicznych; oświadczenia wnioskodawcy w przedmiocie rozmiarów prowadzonej przez niego hodowli zwierząt; zaświadczeń wystawionych przez banki o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych przez wnioskodawcę miesięcznych rat kredytowych oraz dokumentów obrazujących wysokość innych zobowiązań wnioskodawcy (np. wobec KRUS, urzędu skarbowego, kontrahentów, dostawców mediów); dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy przez wnioskodawcę, jego żonę lub matkę kosztów utrzymania (opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, innych); dokumentów potwierdzających wydatki poniesione w okresie ostatnich trzech miesięcy na leczenie matki (pomoc lekarską i zakup leków). W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przedłożył pisemne oświadczenie z dnia 16 lutego 2009 r., w którym podał, że ani on ani jego małżonka nie sporządzili jeszcze zeznań podatkowych za 2008 r., gdyż nie upłynął jeszcze termin do ich złożenia. Z. S. oświadczył, że nie dysponuje dokumentem potwierdzającym aktualną wysokość dochodów małżonki a jedynie zestawieniem jej dochodów za 2006 r., co spowodowane jest pobytem małżonki u brata w USA. Z tych samych względów nie może przedłożyć wyciągów z konta żony, do którego to rachunku nie ma dostępu od 2007 r., nic mu nie wiadomo o ewentualnych zadłużeniach małżonki. Wnioskodawca podał, że posiada zarejestrowany na siebie samochód FORD MONDEO (rok produkcji 1998, wartość 4.500 zł), oraz zarejestrowane na siebie i małżonkę: samochód FIAT DIABLO (rok produkcji 2002, wartość 8.000-9.000 zł), samochód POLONEZ TRUCK (rok produkcji 1997, wartość 1.800-2.000 zł), ciągnik rolniczy C-385 (rok produkcji 1976, wartość 15.000 zł) oraz ciągnik URSUS C-330M (rok produkcji 1989, wartość 10.000 zł), hoduje 4 sztuki krów mlecznych, 30 sztuk młodzieży w fazie opasu oraz 20 sztuk cieląt. W złożonym oświadczeniu Z. S. podał również, że jego matka przebywa w szpitalu, zakupów leków dokonywano gotówką bez pobierania rachunków, a ostatnio prywatnie (ze względu na dwuletnią kolejkę) matka wnioskodawcy poddała się operacji, której koszty wyniosły 3.200 zł. Razem z powyższym oświadczeniem wnioskodawca przedłożył odpis PIT-40A za 2006 r. dotyczący dochodów jego małżonki, odpis PIT-40A za 2008 r. dotyczący dochodów jego matki, odpis decyzji Prezesa KRUS ustalającej nową wysokość emerytury jego matce, zaświadczenie z urzędu gminy o szacunkowym dochodzie z gospodarstwa rolnego za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2007 r., wyciągi z rachunku bankowego swojego i swojej matki, zaświadczenia z banku z dnia 16 lutego 2009 r. obrazujące stan zadłużenia z tytułu kredytów zaciągniętych przez niego i jego matkę, sporządzone przez bank rozliczenie zawartej z nim umowy, odpis decyzji w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2009 r. wraz z odpisem dowodu zapłaty I raty tego podatku, odpis informacji z KRUS o wysokości składki za I kwartał 2009 r. wraz z odpisami dowodów uiszczenia tej składki za ww. okres oraz za IV kwartał 2008 r., odpisy faktur za energię elektryczną, usługi telekomunikacyjne i wodę, odpisy umów dzierżawy gruntów oraz budynku gospodarczego, odpisy informacji o zmianach stawek za dzierżawę gruntów i dowodów zapłaty czynszu oraz pisma informującego o ogłoszeniu przetargu na dzierżawę działek, odpisy faktur za nawozy i środki chemiczne oraz olej napędowy, dowód przyjęcia do szpitala jego matki, odpisy umowy o przeprowadzenie operacji i dowodu zapłaty za nią. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmawiając wnioskodawcy przyznania prawa pomocy wskazał, że Z. S. złożył stosowne oświadczenie załączając do niego dokumenty, jednak nie wszystkie żądane przez Sąd. Z uwagi na otwarty w dacie wystosowania wezwania termin do złożenia zeznań podatkowych za 2008 r. wnioskodawca został zobowiązany do złożenia oświadczenia w przedmiocie wszystkich źródeł i wysokości łącznego dochodu uzyskanego przez niego i jego małżonkę w 2008 r., gdyby zeznania podatkowe za ten rok nie zostały jeszcze sporządzone. W złożonej na ww. wezwanie odpowiedzi wnioskodawca podał, że zeznania podatkowe nie zostały jeszcze sporządzone. Zdaniem Sądu pierwszej instancji w takiej sytuacji Z. S. powinien złożyć ww. oświadczenie, czego jednak nie uczynił. Nie przedłożył również żądanego przez Sąd dokumentu poświadczającego aktualną wysokość świadczenia emerytalnego swojej małżonki oraz wyciągów z prowadzonego dla niej rachunku bankowego. Tym samym brak było informacji o wysokości zgromadzonych na rachunku jego żony środków pieniężnych, jak również księgowanych na nim w okresie ostatnich trzech miesięcy wpływów. W tej sytuacji Sąd uznał, że nie można przyjąć, iż wnioskodawca dokonał wszelkich starań, by w sposób pełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postępowanie wnioskodawcy polegające na selektywnym podawaniu informacji skutkowało zdaniem Sądu niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Niezależnie od powyższych okoliczności Sąd wskazał na informacje podane przez Z. S. we wniosku o przyznanie prawa pomocy i w piśmie z dnia 16 lutego 2009 r., z których wynika, że wnioskodawca posiada stałe źródło utrzymania, albowiem prowadzi gospodarstwo rolne, z którego szacunkowy dochód za 2007 r. wyniósł 36.858,88 zł. Również osoby pozostające z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym (żona i matka) posiadają regularne i pewne źródła dochodów (świadczenia emerytalne). Nadto Z. S. posiada majątek, zarówno nieruchomy (dom, gospodarstwo rolne), jak i ruchomy (samochody, ciągniki rolnicze), a także zwierzęta hodowlane. Tym samym nie sposób uznać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż nie pozwala mu na poniesienie kosztów niniejszego postępowania, które na tym etapie sprawy sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie Z. S. złożył zażalenie, w którym stwierdził, że wykonał wszystkie żądania Sądu, jakie mógł wykonać w określonym terminie. Wobec braku kontaktu skarżącego z żoną, która od kilku lat przebywa w USA, oraz przy istnieniu faktycznej separacji nie mógł wykonać polecenia w przedmiocie stanu jej konta, do którego nie ma dostępu. Wnoszący zażalenie podał, że nie mógł także przedstawić zeznań podatkowych z 2008 roku, skoro nie upłynął termin do ich składania, a ponadto małżonka nie jest obowiązana do udostępniania mu swych danych o dochodach. Z. S. podał, że nie mógł przedłożyć innych rachunków z leczenia matki, bo ich nie gromadził. Wnoszący zażalenie podkreślił, że przedstawił wszystkie dokumenty źródłowe, które posiadał oraz dodał, że Sąd nie pouczał skarżącego o tym, że dowody, których żądał można zastępować oświadczeniami. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy i jest przyznawana osobom charakteryzującym się trudną sytuacją materialną. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje zatem na podstawie oświadczeń strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i przedstawione przez stronę dowody. Sąd dokonuje oceny, czy spełnione zostały w sprawie przedmiotowe przesłanki, koniecznym jest jednak rzetelne przedstawienie przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez Sąd. Na początku swoich rozważań Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, iż wskazane przez skarżącego okoliczności decydujące o przyznaniu prawa pomocy są selektywne i wykazał, dlaczego przedstawione i udokumentowane fakty uznał za niekompletne. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji. Skarżący, na którym, jak już podkreślono, spoczywa ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek zaistnienia sytuacji, w której nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny, dostarczył Sądowi dane niekompletne lub sprzeczne. Ponad okoliczności wyszczególnione już przez Wojewódzki Sąd Administracyjny należy podać, że Z. S. w formularzu PPF z dnia 28 stycznia 2009 r. oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z H. S. - małżonką, która osiąga miesięczny dochód brutto (emeryturę) w wysokości 1.134,61 zł. Z treści wniesionej skargi (z dnia 12 grudnia 2008 r.) wynika zaś, że skarżący ma na utrzymaniu żonę, która nie ma dochodów. Z kolei w piśmie skarżącego z dnia 16 lutego 2009 r., jak i w rozważanym zażaleniu wskazano, że skarżący nie ma kontaktu z żoną, która od kilku lat przebywa w USA i małżonkowie znajdują się w stanie faktycznej separacji. W konsekwencji skarżący jedynie orientacyjnie zna dochody małżonki i nie może z nich korzystać. W związku z powyższym wnioskujący o przyznanie prawa pomocy nie przedłożył Sądowi dokumentów źródłowych, do złożenia których został zobowiązany. Wobec przedstawionej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny dopatrzył się niekonsekwencji, która może świadczyć o braku rzetelnej współpracy zmierzającej do przekonania Sądu o zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy. Niewątpliwie bowiem brak jednoznacznej wiedzy o osobach, które pozostają w gospodarstwie domowym wraz z wnioskodawcą i w konsekwencji o ich dochodach, stanowi istotną okoliczność, która może być decydująca przy dokonaniu oceny stanu majątkowego skarżącego i jego rodziny. Nadto w uzasadnieniu zażalenia skarżący zaakcentował, że krzywdzące jest żądanie Sądu przedłożenia dokumentów (deklaracji podatkowych) bez informacji o możliwości ewentualnego zastąpienia ich oświadczeniami w przypadku niesporządzenia deklaracji do czasu wskazanego w wezwaniu Sądu. Nie można zgodzić się z przedstawionym zarzutem, gdyż z treści zarządzenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 6 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 32/09 wynika, iż wnioskodawca został wezwany do przedłożenia: "odpisów zeznań podatkowych wnioskodawcy, jego małżonki i matki za 2008 r. - jeżeli zostały już sporządzone - jeżeli nie oświadczenia w przedmiocie wszystkich źródeł i wysokości łącznego dochodu ww. osób za ubiegły rok (...)". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego brzmienie powyższego wezwania jest jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, a nade wszystko żądania Sądu nie można uznać za sprzeczne z prawem. Sąd pierwszej instancji wezwał bowiem do złożenia odpisów zeznań podatkowych lub oświadczeń w materii, którą takie zeznania zawierać powinny. Rozstrzygnięcie Sądu I instancji należy uznać za prawidłowe. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawione przez stronę dokumenty i oświadczenia należy raczej uznać za niewystarczające do odtworzenia sytuacji majątkowej skarżącego lub niejednoznacznie obrazujące tę sytuację. Wbrew twierdzeniom zawartym we wniesionym zażaleniu nie udowodnił on ponad wszelką wątpliwość, iż nie jest w stanie dokonać zapłaty wpisu od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny, po dokonaniu analizy całości nadesłanych danych uznał, że rzeczywista sytuacja skarżącego nadal pozostaje niejasna. Należy zaś podkreślić, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dalszego dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Na marginesie Naczelny Sąd Administracyjny zaznacza, że zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie, takie jak postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy, mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zmiana takiego postanowienia może nastąpić jednak wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy. Podkreślić przy tym należy, iż mają to być okoliczności relewantne dla rozpatrywanej kwestii, a więc dla oceny przesłanek umożliwiających ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe oraz na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.