II GZ 480/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 29 marca 2016 r., sygn. akt VIII SA/Wa 585/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 29 marca 2016 r., sygn. akt VIII SA/Wa 585/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. J. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] kwietnia 2015 r. w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry. Sąd I instancji wskazał, że wnioskami złożonymi na urzędowym formularzu, M. J. trzykrotnie wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, w sprawie ze skargi na powołaną wyżej decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z [...] kwietnia 2015 r. Referendarz sądowy trzykrotnie odmówił przyznania skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż skarżący w każdym z tych przypadków uchylał się od obowiązku wykonania wezwań Sądu, wystosowanych do niego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.) w zakresie przedstawienia jego aktualnej sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Postanowienie referendarza sądowego z 27 stycznia 2016 r. (trzecie w sprawie) zostało prawidłowo doręczone skarżącemu 16 lutego 2016 r. Na to rozstrzygnięcie skarżący złożył sprzeciw wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu "do wniesienia ustosunkowania się do pisma Sądowego z 28 grudnia 2015 r." Postanowieniu referendarza sądowego zarzucił błąd w ocenie faktów, w tym brak uwzględnienia jego trudnej sytuacji majątkowej oraz skomplikowanego charakteru sprawy, które to okoliczności w jego ocenie uzasadniają uwzględnienie jego wniosku i przyznanie mu prawa pomocy w powyższym zakresie. Pismem z dnia 29 lutego 2016 r. skarżący ponownie został wezwany w trybie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej, w tym do nadesłania zeznań podatkowych małżonków za lata 2013 – 2014 lub zaświadczenia o nieskładaniu takiego zeznania, wyjaśnienie w jakim okresie żona skarżącego pobierała zasiłek dla bezrobotnych oraz co było źródłem jej utrzymania w okresie poprzedzającym przyznanie zasiłku, wyjaśnienia czy skarżący posiada status osoby bezrobotnej, złożenia zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia żony skarżącego, do złożenia wyciągów z rachunków bankowych małżonków za ostatnie 12 miesięcy oraz udokumentowania wydatków na bieżące utrzymanie (dowody opłat za mieszkanie, energię, wodę, itd.). Odpowiadając na powyższe, w piśmie z 16 marca 2016 r. skarżący nałożony przez Sąd obowiązek wypełnił w części. Jak wskazał Sąd I instancji, skarżący nie wyjaśnił, co było źródłem utrzymania żony w okresie poprzedzającym przyznanie jej zasiłku dla bezrobotnych oraz nie przedstawił swoich zeznań podatkowych za lata 2013 – 2014 oraz żony za 2014 r. W tym względzie wyjaśnił, że o wydanie stosownych zaświadczeń wystąpił do właściwego urzędu skarbowego i zobowiązał się do niezwłocznego ich dostarczenia do Sądu (w załączeniu kopia wniosków o wydanie zaświadczenia o wysokości dochodu/przychodu/należnego podatku złożonego w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Radomiu w dniu 16 marca 2016 r.). W pozostałym zakresie przedstawił: komputerowy wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (dalej CEIDG) o zawieszeniu z dniem 2 stycznia 2015 r. dotychczas prowadzonej działalności gospodarczej, kopie opłaconych rachunków z tytułu czynszu za mieszkanie (za luty 2016 r.), energii elektrycznej oraz zaliczkowego rozliczenia ze Spółdzielnią Mieszkaniową, decyzję z 19 stycznia 2016 r. o utracie z dniem 8 stycznia 2016 r. statusu bezrobotnego z powodu podjęcia zatrudnienia, kopię umowy o pracę na czas określony w firmie R., zaświadczenie o zatrudnieniu z dniem 21 stycznia 2016 r. małżonki skarżącego, kopię informacji o pobieranych przez żonę zasiłków dla bezrobotnych, kopie żądanych wyciągów z rachunku bankowego za ostatnie 12 miesięcy oraz kopię zeznania podatkowego żony za 2013 r. Dodatkowo wyjaśnił, że działalność gospodarczą zawiesił z powodu braku dochodów oraz w związku z faktem zatrzymania przez urząd celny urządzeń stanowiących podstawę wykonywania tej działalności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uzasadniając swoje rozstrzygnięcie w sprawie stwierdził, że skarżący nie wyjaśnił co stanowiło źródło utrzymania żony w okresie poprzedzającym pobieranie przez nią zasiłku dla bezrobotnych oraz nie przedstawił swojego zeznania podatkowego za lata 2013 – 2014 i żony za 2014 r. Zdaniem Sądu, w tej sytuacji przyjąć należało, że skarżący nie uzupełnił złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, co uniemożliwiło dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej sytuacji finansowej. Zdaniem Sądu już choćby z tych względów wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie w jakimkolwiek zakresie. Sąd podkreślił, że skarżącemu trzykrotnie w sprawie odmawiano przyznania prawa pomocy właśnie z powodu sukcesywnego uchylania się od przedstawienia swojej aktualnej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej (wezwania Sądu: z 30 lipca 2015 r., z 8 października 2015 r. oraz z 28 grudnia 2015 r.), przy czym za każdym razem skarżący sukcesywnie nie odpowiadał na wezwania Sądu do uzupełnienia braków wniosków o prawo pomocy (korespondencja w tym względzie była najczęściej uznawana za doręczoną w trybie tzw. doręczenia zastępczego), a następnie w odpowiedzi na wezwania Sądu do uiszczenia wpisu sądowego (które skarżący odbierał osobiście, zob. k. 34, k. 47) składał kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego Sąd uznał, że skarżący, mimo wiedzy o podjętej przez Sąd inicjatywie dowodowej w związku ze złożonym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy - o czym świadczy fakt przeglądania akt sprawy w czytelni Sądu - konsekwentnie uchylał się od wykazania swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. O braku podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego, zdaniem Sądu przemawia nadto analiza pozostałej części materiału dowodowego. WSA doszedł do przekonania, że skarżący nie przedstawił w sposób wiarygodny informacji na temat swojej aktualnej sytuacji finansowej, materialnej i rodzinnej, przemawiającej za przyznaniem mu prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Świadczą o tym zdaniem WSA następujące okoliczności: niespójne oświadczenie o zawieszeniu działalności gospodarczej (w sprzeciwie k. 63 skarżący oświadczył, że działalność gospodarczą zawiesił z dniem 2 stycznia 2016 r., podczas gdy z załączonego przez niego w tym względzie wydruku wynika, że nastąpiło to z dniem 2 stycznia 2015 r.). Za niewiarygodne Sąd uznał również oświadczenie o realnych dochodach małżonków w sytuacji gdy: skarżący oświadczył, że z dniem 8 stycznia 2016 r. utracił status osoby bezrobotnej z powodu podjęcia pracy w firmie R., podczas gdy z załączonych wyciągów z rachunków bankowych wynika, że już w 2015 r. wpłynęło wynagrodzenie z tytułu pracy na rzecz tej firmy – zob. np. str. 101 akt sądowych) co w świetle oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy o utrzymywaniu się z prac dorywczych jest chybione. Także podana wysokość dochodów i możliwości płatniczych małżonków wzbudziło wątpliwości Sądu. Z tych samych wyciągów bankowych wynika, że na rachunek bankowy dokonywano kilkakrotnie wpłat własnych w kwotach 100 zł, 200 zł, 140 zł oraz ujawnione zostały inne wpływy z różnych tytułów (zwrot 600 zł, zwrot kwoty 3.300 zł z firmy ubezpieczeniowej, uznanie z ING BANK Śląski w kwocie 150 zł), nadto wpłynęło bliżej nieokreślone wynagrodzenie w kwocie 9.010,78 zł za kwiecień 2015 r. w B. Sp. z o.o. w R. i wiele innych kwot, których skarżący nie ujawnił we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dlatego Sąd twierdzenia skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy uznał za niewiarygodne i wzajemnie sprzeczne. W pozostałym zakresie, z powodu nienadesłania żądanych dowodów Sąd uznał, że pozbawiony został możliwości rzetelnej i wnikliwej oceny wniosku pod kątem spełnienia przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przedstawione przez skarżącego informacje są zaś niewystarczające do odtworzenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i w świetle powyższych ustaleń budzą uzasadnione wątpliwości Sądu co do realnych możliwości płatniczych skarżącego. Zażalenie na to postanowienie wniósł M. J. zaskarżając to orzeczenie w całości, wnosząc o jego zmianę poprzez ustanowienie adwokata z urzędu i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zażalenia M. J. wskazał, że uznanie przez Sąd, iż udział pełnomocnika z urzędu jest niekonieczny było dla skarżącego niezrozumiałe, gdyż sprawa dotyczy dorobku jego życia. Dalej, skarżący wskazał, że z dniem 8 stycznia 2016 r. utracił status osoby bezrobotnej, ponieważ w tym dniu podjął pracę w firmie R. Natomiast wynikająca z załączonych wyciągów z rachunków bankowych kwota, która wpłynęła z tytułu wynagrodzenia za pracę na rzecz tej firmy już w 2015 r. była wynagrodzeniem żony skarżącego – A. J., która w dniu 16 stycznia 2015 roku (na okres od 18/01/2015 do 31/01/2015) oraz w dniu 02 lutego 2015 roku (na okres od 01/02/2015 do 28/02/2015) podpisała z tą firmą umowy o pracę na czas określony. Na dowód swoich twierdzeń wnoszący zażalenie załączył do niego wskazane umowy. Odnosząc się do zarzutów Sądu, że z wyciągów z rachunku bankowego wynika, że na rachunek ten dokonywano kilkakrotnie wpłat własnych skarżący wyjaśnił, że wpłaty te zostały przeprowadzone celowo w związku z koniecznością pokrycia między innymi opłat za pobyt dziecka w przedszkolu, gdyż odpowiednio wcześniej, tj. w okresach od września 2010 roku do września 2012 roku oraz od marca 2013 roku do marca 2015 roku A. J. przebywała na bezpłatnych urlopach wychowawczych w okresie, kiedy była zatrudniona na umowę o pracę w P. Sp. z o.o. w R. Okres zatrudnienia trwał od dnia 1 lipca 2009 r., z zachowaniem skróconego okresu wypowiedzenia, wynoszącego jeden miesiąc, do dnia 30 kwietnia 2015 r. Przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę był brak możliwości zatrudnienia żony skarżącego na stanowisku równorzędnym do dotychczas przez nią zajmowanego. Skutkiem rozwiązania umowy była odprawa w wysokości 9.010,78 zł. Natomiast odnośnie zarzutu niedostarczenia żądanych zeznań podatkowych skarżący stwierdził, że zwłoka w ich uzyskaniu spowodowana była okresem świątecznym. Dalej wnoszący zażalenie wyjaśnił, że kwota 600 zł była zwrotem podatku, kwota 3.300 zł przelana z konta firmy ubezpieczeniowej była kwotą pokrywającą odszkodowanie z tytułu wypadku, natomiast uznanie z ING Bank Śląski S.A. w wysokości 150 zł było zwrotem sumy za pieniądze niepodjęte z bankomatu, czego powodem była awaria urządzenia podczas próby wypłacenia przez moją żonę gotówki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawiera uzasadnionych zarzutów, więc należało je oddalić. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest możliwość uzyskania przez stronę prawa pomocy, przy spełnieniu ustawą przewidzianych warunków. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przepis ten zobowiązuje skarżącego do wykazania okoliczności, które przemawiają za przyznaniem mu prawa pomocy. Jeżeli jednak oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia takich dodatkowych wyjaśnień, gdy sytuacja finansowa ustalona w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może bowiem zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006 r., sygn. akt I OZ 1551/05). Jedynie szczegółowe i wiarygodne zestawienie dochodów i wydatków pozwala na rzetelną ocenę sytuacji skarżącego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena wniosku M. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym dokonana przez Sąd I instancji jest prawidłowa. Jak słusznie bowiem uznał WSA, skarżący nie wykazał, że jego sytuacja majątkowa wskazuje na spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., pomimo uzupełnienia częściowo dokumentów po wezwaniu przez Sąd w trybie art. 255 p.p.s.a. Po pierwsze NSA stwierdza, że niejasne jest źródło pochodzenia pieniędzy, które wpłacane były na rachunek bankowy małżonki skarżącego. Jak wynika z wyciągów bankowych, przesłanych ze sprzeciwem od postanowienia referendarza sadowego, na powyższy rachunek bankowy w różnych odstępach czasowych wpłacane były kwoty pieniężne od ok. 140 do 200 zł we wpłatomacie. Nie wiadomo również, skąd pochodzą te środki. Co więcej, niewyjaśnione również pozostaje źródło wpłacanych pieniędzy określonych jako "zwrot". w związku z tym, że wpłaty te nie pochodzą z Urzędu Skarbowego NSA nie dał wiary wyjaśnieniom skarżącego, że kwoty te stanowiły zwrot podatku, tym bardziej, że wykazany zwrot podatku za 2013 r. żony skarżącej był w innej wysokości (por. k. 110 akt sądowych sprawy o sygn. akt VIII SA/Wa 585/15). Wpływ na niniejsze rozstrzygnięcie ma również okoliczność, że zarówno skarżący, jak i jego żona pozostają obecnie w stosunku pracy i pobierają z tego tytułu pensje. Prawidłowości zaskarżonego postanowienia nie podważa również wyjaśnienie pochodzenia kwoty 9.010,78 zł jako wynagrodzenia otrzymanego przez A. J. za rozwiązanie umowy o pracę z zachowaniem skróconego okresu wypowiedzenia. Okoliczność otrzymania tej kwoty wpłynęła bowiem korzystnie na sytuację majątkową skarżącego, niezależnie od źródła jej pochodzenia. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji prawidłowo ocenił sytuację majątkową skarżącego, stwierdzając, że nie została ona w pełni wykazana przez wnioskodawcę, pomimo wezwania Sądu, w konsekwencji czego odmówił przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.