II GZ 555/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz po rozpoznaniu w dniu 9 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J.U.N. – wspólnika spółki cywilnej Firma Piekarniczo-Handlowa S. i W. Ż. i J.N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 17 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 365/13 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S.Ż., W.Ż., J.U.N. – wspólników spółki cywilnej Firma Piekarniczo-Handlowa S. i W. Ż. i J.N. na decyzję Zarządu Województwa W. z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania ze środków z budżetu Unii Europejskiej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w O. do ponownego rozpoznania Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z dnia 17 lipca 2013 r. oddalił wniosek J.N. – wspólnika spółki cywilnej Firma Piekarniczo – Handlowa S.W. Ż., J.N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S.Ż., W.Ż. i J.N. na decyzję Zarządu Województwa W. z dnia [...] kwietnia 2012 r. w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania ze środków z budżetu Unii Europejskiej. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wnioskodawczyni nie wykazała że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Z podanego przez nią oświadczenia o wysokości osiąganego dochodu wynika, że osiąga miesięczny dochód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 16.000 zł. Z danych GUS w sprawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w województwach w pierwszym kwartale 2013r. wynika, iż przeciętne wynagrodzenie brutto w województwie warmińsko-mazurskim wyniosło 3.184,72 zł. Z zestawienia tych danych wynika zatem, że sytuacja materialna wnioskodawczyni jest lepsza niż przeciętna sytuacja materialna mieszkańców województwa warmińsko-mazurskiego, gdyż uzyskuje ona wyższe dochody miesięczne. Wskazywane przez wnioskodawczynię okoliczności zajęć komorniczych, kont bankowych, zaleganie z opłatami nie mogą automatycznie stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy. Dopiero analiza całokształtu sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawczyni w powiązaniu ze wskazywanymi trudnościami finansowymi w postaci prowadzonych postępowań egzekucyjnych czy niemożności ponoszenia poszczególnych opłat (za wodę, energię, ZUS itp.) mogą stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie wszystkich tych okoliczności, spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej prawa pomocy. W niniejszym przypadku wnioskodawczyni, poza powołaniem się na wystąpienie takich okoliczności, nie przedstawiła żadnych konkretnych dowodów na ich poparcie, nie wskazała nawet konkretnych kwot jakie na niej ciążą. Dodatkowo Sąd podniósł, że w niniejszej sprawie solidarnie zobowiązani do opłacenia kosztów sądowych są także pozostali wspólnicy spółki cywilnej – skarżący S.Ż. i W.Ż. W zażaleniu na powyższe postanowienie J.U.N. wniosła o ponowne merytoryczne rozpatrzenie wniosku o przyznanie na jej rzecz prawa pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego oraz poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych. Zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczący faktycznej sytuacji materialnej skarżącej. Podniosła, że w chwili obecnej przeciwko niej prowadzonych jest szereg postępowań egzekucyjnych, co skutkuje zajęciem rachunków bankowych, wierzytelności, co powoduje że nie ma możliwości ponieść kosztów postępowania. Łączne zobowiązania Spółki w stosunku do której prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w obecnej chwili przekracza 800 000 zł. W obecnej chwili nie osiąga ona jakichkolwiek dochodów, Spółka nie jest w stanie uruchomić produkcji, w związku z odłączeniem prądu przez zakład energetyczny, w wyniku nie opłacania rachunków. Ponadto podniosła, że nie posiada wiedzy prawniczej, aby prowadzić tak skomplikowaną sprawę. Skarżąca podniosła, że uzupełniła wszystkie dokumenty i braki do których wezwał ją Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy, umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem, wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako p.p.s.a.) osobie fizycznej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Unormowanie zawarte w art. 246 § 1 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji ocenił możliwości finansowe wnioskodawczyni jedynie na podstawie danych zawartych w przesłanym formularzu PPF. Analiza akt sprawy wskazuje, że Sąd I instancji nie wezwał skarżącej – w trybie art. 255 p.p.s.a. – do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów źródłowych obrazujących ich aktualną (tj. na dzień złożenia wniosku) sytuację materialną. Sąd ograniczył się jedynie do wezwania skarżącej do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF. Sąd co prawda odniósł się do danych zawartych we wniosku, i na ich podstawie ocenił sytuację majątkowa i rodzinną wnioskodawczyni, jednakże z uwagi na nie wezwanie przez Sąd do złożenia dokumentów obrazujących jej sytuację materialną – w zaskarżonym postanowieniu zabrakło wszechstronnej analizy sytuacji wnioskodawczyni w oparciu o ww. dane. W rezultacie z rozważań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. nie wynika, czy strona dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania, czy też, że środki te ma uzyskać i od czego to ewentualnie będzie zależało. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, taka ocena nie jest wystarczająca. Dlatego też Sąd pierwszej instancji rozpoznając ponownie wniosek powinien rozważyć, czy istnieją podstawy do zwolnienia skarżącej od ponoszenia kosztów postępowania. Oceniając zasadność wniosku, Sąd pierwszej instancji weźmie pod uwagę, z jednej strony, szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącej, a z drugiej strony, wysokość obciążeń finansowych w tym postępowaniu. Należy pamiętać, iż Sąd jest zobowiązany zbadać sytuację finansową wnioskodawczyni z chwili złożenia wniosku (w oparciu o przedłożone przez nią dokumenty jak choćby odpisy zeznań podatkowych, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy, wynik finansowy za ostatni rok obrotowy według bilansu, dokumenty potwierdzające zajęcia komornicze, zajęcie kont firmowych, oraz inne) i ustalić, czy obecnie skarżąca posiada wystarczające środki na pokrycie kosztów sądowych. Wskazać też wypada, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżąca wskazała, że wobec nich prowadzonych jest szereg sądowych postępowań egzekucyjnych, mają zajęte rachunki bankowe, zajęte konta firmowe, zalegają z opłatami, spłatami kredytów, zalegają za wodę, energię. Sąd powinien wziąć pod uwagę również aktualną wysokość obciążeń i możliwości finansowych skarżącej. Powyższego można dokonać na podstawie uprzednio żądanych od skarżącej dokumentów obrazujących jej aktualną sytuację materialną. Pojęcie prawa pomocy nie może być interpretowane wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżącej uwzględniając, m.in. koszty ponoszone przez skarżąca w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. W swoich rozważaniach Sąd pierwszej instancji powinien też zapewnić równowagę między interesem państwa, a interesem skarżącej w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.