II GZ 564/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 30 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt VI SA/Wa 2813/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 15 maja 2014 r. (sygn. akt VI SA/Wa 2813/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. − Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odmówił W. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2013 r. (nr [...]) w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Sąd pierwszej instancji wskazał, że wraz ze skargą W. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia o kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że poza zasiłkiem rehabilitacyjnym w wysokości ok. [...] zł nie posiada innych dochodów. Wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz 30-letnią córką. Oświadczył, że cały majątek rodziny stanowi dom o powierzchni [...] m² wraz z działką o powierzchni [...] ha, przy czym nieruchomość ta jest obciążona kredytem hipotecznym w wysokości około [...] franków szwajcarskich, którego miesięczna rata spłaty wynosi ok. [...] zł. Jako miesięczne dochody rodziny skarżący wskazał wynagrodzenia małżonki: z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] zł oraz z tytułu działalności gospodarczej w wysokości [...] zł. Podał również, że córka z tytułu jednorazowej umowy zlecenia otrzymała w lipcu 2013 r. wynagrodzenie w wysokości [...] zł brutto oraz poinformował, że miesięczne dochody rodziny są w całości wydatkowane na ratę kredytu hipotecznego oraz bieżące utrzymanie (w tym zakup leków). Na wezwanie wystosowane w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący nadesłał szereg dokumentów, m.in. zeznania podatkowe za 2012 r. (własne, żony oraz córki), decyzję o przyznaniu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, wyciągi z rachunków bankowych, umowę kredytu hipotecznego na dokończenie budowy domu jednorodzinnego, dokumenty obrazujące wydatki związane z utrzymaniem domu. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, analiza transakcji na przedłożonych przez skarżącego wyciągach z rachunków bankowych wskazuje, że na bieżąco pokrywa on koszty związane z utrzymaniem domu, a jego żona i córka regularnie uiszczają koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Sam fakt udzielenia stronie kredytu świadczy o możliwościach płatniczych skarżącego i nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd uznał, że zobowiązania cywilnoprawne strony nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez nią postępowania. Sąd wskazał również na okoliczność osiągania przez żonę skarżącego i jego córkę wysokich przychodów z tytułu prowadzonych działalności gospodarczych. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji przyjął, że ocena sytuacji finansowej skarżącego w świetle nadesłanych przez niego dokumentów finansowych pozwala na przyjęcie, że jest on w stanie ponieść koszty sadowe, które w niniejszej sprawie sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości [...] zł. W. K. (reprezentowany przez adwokata) złożył zażalenie na wskazane wyżej postanowienie Sądu pierwszej instancji. Wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez przyznanie mu prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu autor zażalenia stwierdził w szczególności, że skarżący na skutek stresu związanego m.in. z prowadzeniem sporu z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w S. oraz Prezesem NFZ bardzo podupadł na zdrowiu, pozostaje pod stałą opieką lekarską, został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i nie jest w stanie podjąć dodatkowego zatrudnienia. Ponadto pozostaje na utrzymaniu małżonki i córki, których łączne dochody po odliczeniu miesięcznej raty kredytu hipotecznego, wydatków na utrzymanie domu oraz zakup leków nie są na tyle wysokie, by mógł on poczynić oszczędności. Skarżący zauważył również, że suma wpisów od skargi w każdej z jego [...] spraw wynosi [...] zł, co stanowi znaczne obciążenie dla budżetu domowego jego i jego rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie zauważyć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w kilkunastu postanowieniach (m.in. z dnia 24 września 2014 r. o sygn. akt II GZ 552/14, z dnia 9 września 2014 r. o sygn. akt II GZ 493/14, z dnia 28 sierpnia 2014 r. o sygn. akt II GZ 476/14, z dnia 20 sierpnia 2014 r. o sygn. akt II GZ 432/14) oceniał już zgodność z prawem postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o odmowie przyznania W. K. prawa pomocy, które zostały wydane na tle stanu faktycznego analogicznego do tego, jaki wystąpił w niniejszym postępowaniu wpadkowym. Sąd w składzie obecnie orzekającym podziela zasadnicze argumenty wyrażone we wspomnianych postanowieniach NSA, bowiem stanowisko tam zaprezentowane jest również aktualne na gruncie niniejszej sprawy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu sądowym, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona – ze względu na swój stan majątkowy – nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, wysokość wpisu w kwocie [...] zł, jak i stan faktyczny sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w sprawie brak było podstaw dla pozytywnego załatwienia wniosku strony. Skarżący sam przyznaje, że na bieżąco pokrywa koszty związane z utrzymaniem domu, a jego żona i córka regularnie uiszczają koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Nadto wskazano, że obciążenie kredytowe rodziny skarżącego przekracza w skali miesiąca kwotę [...] złotych, przy czym skarżący nie sygnalizował ani trudności, ani zaległości w jego spłacie. Dysponowanie przez skarżącego posiadanym majątkiem, w tym także jego obciążanie w drodze zaciągania zobowiązań, jest indywidualną sprawą skarżącego i nie może skutkować przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Spłata zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów bankowych nie może korzystać z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Stwierdzić należy, że w aktach sprawy brak jest dowodów przemawiających za trafnością twierdzenia zawartego w zażaleniu, że Sąd pierwszej instancji wydał postanowienie na podstawie dokumentów (m.in. zeznań podatkowych skarżącego, a także jego żony i córki) dotyczących 2012 r., podczas gdy w 2013 r. sytuacja skarżącego i jego rodziny uległa znacznemu pogorszeniu. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że przedmiotem analizy Sądu pierwszej instancji były wszystkie dokumenty przedłożone przez stronę w toku postępowania w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy - zarówno te, które odnosiły się do przychodów i dochodów osiągniętych w 2012 r., jak i osiąganych w roku 2013. Naczelny Sąd Administracyjny wziął również pod uwagę, że skarżący jest zobowiązany do uiszczenia wpisów sądowych w innych sprawach. Jednak - jak zostało niespornie ustalone - wobec pochodzących od skarżącego informacji na temat jego możliwości płatniczych ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony została dokonana prawidłowo przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i nie pozwala na uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji