II GZ 617/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Sieńczyło – Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt V SA/Wa 1465/11 w zakresie odmowy zmiany postanowienia w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie stwierdzenia naruszenia prawa przy wydaniu decyzji o przyznaniu płatności do gruntów rolnych postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 12 września 2013 r., sygn. akt V SA/Wa 1465/11 w punkcie 1 odmówił [...] (dalej: skarżący) zmiany postanowienia z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w punkcie 2 odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie stwierdzenia naruszenia prawa przy wydaniu decyzji o przyznaniu płatności do gruntów rolnych. Za podstawę rozstrzygnięcia Sąd I instancji przyjął następujące ustalenia: Postanowieniem z dnia 29 maja 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 27 lutego 2013 r. WSA w W. odrzucił zażalenie skarżącego na postanowienie z dnia 20 listopada 2012 r. o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Na postanowienie to skarżący wniósł zażalenie, od którego zarządzeniem z dnia 3 kwietnia 2013 r. wezwany został do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100 zł. Na wezwanie do uiszczenia wpisu skarżący pismem z dnia 17 kwietnia 2013 r. wniósł zażalenie, w którym jednocześnie wniósł o zwolnienie z żądanego wpisu podnosząc, iż jest w tragicznej sytuacji finansowej. Doprecyzowując charakter prawny powyższego pisma, w nadesłanym w dniu 14 maja 2013 r. piśmie skarżący oświadczył, iż pismo to jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia 21 maja 2013 r. skarżący został poinformowany, iż złożony przez niego wniosek o przyznanie prawa pomocy zakończony został prawomocnym postanowieniem WSA w W. z dnia 24 lipca 2012 r., co oznacza, że ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy może nastąpić tylko na skutek zmiany okoliczności sprawy. Skarżący poinformowany został również o treści art. 165 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W nadesłanym na urzędowym formularzu PPF wniosku o przyznanie prawa pomocy z 19 sierpnia 2013 r. skarżący wniósł o przyznanie mu radcy prawnego oraz oświadczył, iż pozostaje bez środków niezbędnych do utrzymania siebie i rodziny. Prowadzi gospodarstwo domowe z dwiema córkami, a jego miesięczny dochód wynosi brutto 2 tys. zł miesięcznie. Mając na uwadze oświadczenie skarżącego zawarte w piśmie z dnia 17 kwietnia 2013 r. o zwolnieniu z wpisu sądowego oraz mając na uwadze żądanie skarżącego dotyczące ustanowienia radcy prawnego zawarte w nadesłanym wniosku PPF z dnia 19 sierpnia 2013 r., zarządzeniem sędziego sprawozdawcy z dnia 28 sierpnia 2013 r. przyjęto, iż wniosek skarżącego obejmuje przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Jak podkreślił Sąd I instancji wydane w sprawie rozstrzygnięcie w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych jest orzeczeniem prawomocnym wobec czego zarządzeniem z dnia 21 maja 2013 r. skarżący został pouczony, w trybie art. 165 p.p.s.a., że ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy może nastąpić tylko na skutek zmiany okoliczności sprawy. Zgodnie z wyżej powołanym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W tym kontekście WSA wskazał, że chociaż przepisy p.p.s.a. dopuszczają możliwość wielokrotnego składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, to dla zmiany stanowiska Sądu konieczna jest zmiana okoliczności na podstawie których odmówiono uprzednio przyznania przedmiotowego prawa, a zmiana tych okoliczności w niniejszej sprawie nie wystąpiła. W ocenie Sądu I instancji brak jest zatem okoliczności, które dawałyby podstawę do przyjęcia, iż wystąpiły przesłanki o których mowa w art. 165 p.p.s.a. Skarżący nie wykazał, by w okresie od wydania postanowienia z dnia 24 lipca 2012 r. nastąpiła istotna zmiana okoliczności dotyczących jego sytuacji majątkowej, co uzasadniałoby wydanie postanowienia o treści innej, niż treść postanowienia z dnia 24 lipca 2012 r. Analizując sprawę w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, Sąd I instancji zwrócił uwagę, że złożone w toku sprawy oświadczenia skarżącego również nie dają podstaw do jego uwzględnienia. W przedmiotowej sprawie, oświadczenie zawarte we wniosku skarżącego złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na dokładniejszą ocenę jego sytuacji majątkowej. W piśmie procesowym z dnia 15 lutego 2012 r. (data nadania) skarżący odpowiedział na część postawionych pytań oraz nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych, zaświadczenia o dochodach oraz nie udokumentował ponoszonych wydatków. Skarżący nie nadesłał także zaświadczenia o dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego. Skarżący nie wykonał również wezwania w zakresie żądania wykazania wysokości ponoszonych kosztów utrzymania. W toku poprzednio prowadzonego postępowania w zakresie prawa pomocy skarżący wskazał jedynie, że koszty utrzymania trzyosobowego gospodarstwa domowego wynoszą 3000 zł, a koszt wynajmu mieszkania to miesięczny wydatek w wysokości 1500 zł. Z kolei we wniosku PPF z dnia 19 sierpnia 2013 r. wyjaśnił, iż jego miesięczny dochód brutto to kwota rzędu 2 tys. zł miesięcznie. Według Sądu I instancji nie bez znaczenia dla oceny zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego jest fakt posiadania dużego gospodarstwa rolnego (około 100 ha) oraz otrzymywanie przez skarżącego dopłat rolniczych w formie świadczeń pieniężnych w wysokości około 130.980 zł. Powyższe oznacza, że skarżący posiada znaczny majątek oraz środki pieniężne. Wskazywana okoliczność, że gospodarstwo rolne jest zadłużone, w żaden sposób nie została udowodniona. Podobnie skarżący nie wykazał, iż pozostał cyt: "bez grosza, bez środków do utrzymania siebie i rodziny". W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek wskazał na swoją trudną sytuację finansową w jakiej się znajduje. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Na wstępie wskazać należy, iż postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które - zgodnie z art. 165 p.p.s.a. - mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może jednak uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona. W niniejszej sprawie skarżący składał już wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 29 maja 2012 r. Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowione skarżący wniósł zażalenie, które prawomocnym postanowieniem z dnia 24 lipca 2012 r. zostało odrzucone. Z uzasadnienia postanowienia z dnia 29 maja 2012 r. wynika, że wówczas powodem odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie było uznanie, iż uchylał się on od przedłożenia – na wezwanie Sądu – żądanych dokumentów i oświadczeń obrazujących jego sytuację materialną. Ponadto Sąd uznał, że skarżący posiada gospodarstwo rolne (około 111 ha) oraz otrzymywał dopłaty rolnicze w formie świadczeń pieniężnych w wysokości około 130.980 zł. Powyższe oznacza, iż skarżący posiada majątek (w formie gospodarstwa rolnego) oraz środki pieniężne. Z kolei analiza oświadczeń zawartych w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 kwietnia 2013 r. oraz wniosku złożonym na formularzu PPF z dnia 19 sierpnia 2013 r., a dotyczącym ustanowienia radcy prawnego - wynika, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uległa zmianie. Z kolei bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może uchylić i zmienić takiego postanowienia. Skarżący w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, że znajduje się w tragicznej sytuacji finansowej. Pozostaje bez środków niezbędnych do utrzymania siebie i rodziny. Prowadzi gospodarstwo domowe z dwiema córkami, a jego miesięczny dochód wynosi brutto 2 tys. zł miesięcznie. W tym miejscu wymaga podkreślenia, że ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Kwestia wykazania trudnej sytuacji stanowi zatem przesłankę ustawową i zasadniczą. Naczelny Sąd Administracyjny podziela również stanowisko Sądu I instancji dotyczące odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym kontekście należy przypomnieć, że skarżący w toku poprzednio prowadzonego postępowania w zakresie prawa pomocy został wezwany do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. W piśmie z dnia 15 lutego 2012 r. (data nadania) skarżący odpowiedział na część postawionych pytań oraz nie nadesłał wszystkich wskazanych dokumentów, np. wyciągów z rachunków bankowych, zaświadczenia o dochodach oraz nie udokumentował ponoszonych wydatków. Skarżący nie nadesłał także zaświadczenia o dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego. Skarżący nie wykonał również wezwania w zakresie żądania wykazania wysokości ponoszonych kosztów utrzymania. Skarżący wskazał jedynie, że koszty utrzymania trzyosobowego gospodarstwa domowego wynoszą 3000 zł, a koszt wynajmu mieszkania to miesięczny wydatek w wysokości 1500 zł. Z kolei we wniosku PPF z dnia 19 sierpnia 2013 r. wyjaśnił, iż jego miesięczny dochód brutto to kwota rzędu 2 tys. zł miesięcznie. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji skarżący znał przyczyny odmowy przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, które wykazane zostały w postanowieniu Sądu z dnia 29 maja 2012 r. i pomimo tego do dnia rozpoznania przez Sąd I instancji sprawy - nie uzupełnił w powyższym zakresie swojego wniosku o prawo pomocy. Natomiast już tylko ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że jest on posiadaczem dużego gospodarstwa rolnego (około 100 ha). Z tego tytułu skarżący otrzymuje dopłaty rolnicze w formie świadczeń pieniężnych w wysokości około 130.980 zł. To zaś oznacza, że skarżący posiada znaczny majątek (w formie gospodarstwa) oraz środki pieniężne. W takiej sytuacji należy stwierdzić, że skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, iż nie jest w stanie ich ponieść. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić złożonego wniosku, jako że w orzecznictwie za dominujący uznano pogląd, w świetle którego w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 12/13). Podkreślenia wymaga, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.