II GZ 645/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Joanna Sieńczyło - Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 718/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi [...] na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] maja 2014 r., [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 718/14, odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że [...] – dalej: skarżący - w dniu [...] maja 2015 r., (data wpływu do WSA k. 92 akt sądowych), złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego/adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w celu sporządzenia skargi kasacyjnej od postanowienia z dnia[...] kwietnia 2015 r., którym odrzucono jego skargę. Zaakcentował, że jest osobą bezdomną, nie ma miejsca zamieszkania ani stałego miejsca pobytu, nie dysponuje żadnym majątkiem i nie osiąga jakichkolwiek dochodów. Referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia ww. danych poprzez: 1) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego (również w [...], na której terytorium przebywa zgodnie z wcześniej złożonym oświadczeniem), a także przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności przedstawienie zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń, w tym ewentualnych zasiłków przyznanych na terenie [...], z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 2) przedłożenie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2014 r. (lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy) złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym; 3) dostarczenie wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących stan tych rachunków i wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat; 4) przedstawienie zaświadczenia wydanego we właściwym urzędzie pracy, że skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, a w przypadku, gdyby nie było podstaw do wydania takiego zaświadczenia – złożenie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o tym, że za 2014 r. skarżący nie wykazał dochodów do opodatkowania oraz że w roku bieżącym nie odnotowano jakichkolwiek wpłat tytułem zaliczek na podatek dochodowy skarżącego; 5) wyjaśnienie, jak przedstawia się sytuacja mieszkaniowa skarżącego i jego rodziny w [...], to jest jaki lokal mieszkalny i na podstawie jakiego tytułu prawnego on zajmuje; 6) przedstawienie kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, a także dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W odpowiedzi skarżący oznajmił, że w okresie ostatnich sześciu miesięcy nie osiągnął żadnych dochodów w [...]. Obecnie przebywa w [...]. Wyraził też przekonanie, że nie podlega obowiązkowi podatkowemu w Polsce. Zaznaczył, że jest bezdomny, bezrobotny i nie ma prawa do zasiłku, a ostatni rachunek bankowy, jaki posiadał, został zamknięty. Przedstawił przy tym kopie następujących dokumentów: pisma z dnia [...] października 2013 r. zawierającego oświadczenie banku o wypowiedzeniu umowy rachunku bankowego, zaświadczenia z dnia [...] sierpnia 2014 r. o wymeldowaniu z pobytu stałego oraz zaświadczenia z tego samego dnia o tym, że był zarejestrowany jako osoba bezrobotna od dnia [...] czerwca 1995 r. do dnia [...] października 1995 r. i od tego czasu nie figuruje w ewidencji urzędu pracy. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 lipca 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach rozpoznając sprzeciw od powyższego postanowienia odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata/radcy prawnego. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że skarżący przedstawił swą sytuację w sposób uniemożliwiający uznanie, by w jego przypadku zaistniały przesłanki przyznania prawa pomocy. Skądinąd uczynił to po raz kolejny: poprzednie jego żądanie zostało z tego samego względu załatwione odmownie. Chodzi tu o postanowienie z dnia [...] sierpnia 2014 r. Sąd I instancji podkreślił, że domaganie się ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a zatem prawa pomocy w zakresie częściowym, podlega uwzględnieniu, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 wyżej powołanej ustawy). Prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania i z tego powodu jego przyznanie następuje tylko w wyjątkowej sytuacji, a mianowicie wówczas, kiedy ograniczone możliwości płatnicze lub ich brak pozbawiają stronę możliwości skorzystania z prawa do sądu. Przeszkoda ta oczywiście musi być realna, co oznacza, że, aby stwierdzić jej istnienie, trzeba poznać sytuację, w jakiej wnioskodawca obecnie się znajduje, a w szczególności jego zdolność płatniczą. Przy tym niezbędne jest zaznaczenie, że to na nim spoczywa ciężar przekonania oceniającego do zasadności żądania. Wnioskodawca powinien podjąć wszelkie starania, by zgromadzony materiał dowodowy był zupełny, spójny i aktualny. Tymczasem dokumentacja zaprezentowana przez skarżącego w niniejszej sprawie jest fragmentaryczna i pochodzi sprzed co najmniej roku, a jego kolejne wyjaśnienia jedynie potęgują wątpliwości co do sytuacji, w jakiej rzeczywiście się on znajduje, gdyż są niespójne. WSA zauważył, że skarżący utrzymuje, że jest bezdomny, z nikim nie tworzy wspólnego gospodarstwa domowego i nie osiąga żadnych wpływów, po czym w sprzeciwie czyni zarzut pominięcia wielokrotnie – jak twierdzi – powtarzanego faktu, iż jest utrzymywany przez osobę trzecią mieszkającą za granicą. Ponadto ignoruje wezwanie do dokładnego wskazania adresu zagranicznego, a wszystkie dotychczasowe pisma przygotowuje, zgodnie z oznaczeniem, w miejscu wskazanym jako adres pełnomocnika do doręczeń mieszkającego w Polsce (jego ojca). W świetle oświadczeń skarżącego nie jest zatem możliwe nawet ustalenie tego, czy, a jeśli tak, to gdzie mieszka i z kim tworzy wspólne gospodarstwo domowe. Tymczasem do poznania możliwości płatniczych skarżącego niezbędne jest zrekonstruowanie jego budżetu domowego, na który bez wątpienia wpływ mają także dochody i wydatki pozostałych osób z nim mieszkających. Istotne jest bowiem ustalenie, jakimi środkami skarżący i jego rodzina łącznie dysponują, a także jakie wydatki ponoszą, prowadząc wspólne gospodarstwo domowe (jest przy tym oczywiste, że konkubinat nie niweczy możliwości istnienia takiej wspólnoty). Dopiero wówczas, uwzględniając udział skarżącego w kształtowanie tego budżetu, można stwierdzić, jakie środki posiada i ocenić, czy pozwalają one na poniesienie kosztów postępowania. W braku tych ustaleń nie jest możliwe stwierdzenie, że skarżący zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy. W konkluzji WSA, podał, że wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony, gdyż materiał dowodowy zaprezentowany na jego poparcie jest selektywny i nieaktualny, natomiast złożone oświadczenia – zamiast usuwać – jedynie potęgują wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji, w jakiej skarżący się znajduje. W zażaleniu na powyższe postanowienie [...] wniósł o jego uchylenie. Podniósł, że jego sytuacja materialna uniemożliwia ponoszenia kosztów sądowych. Wskazał, że nie osiąga dochodów stąd trudno jest przedłożyć mu informację w tym przedmiocie. Wskazał, że nie posiada dochodu ani majątku, co uprawdopodobnił w toku postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata/radcy prawnego następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja majątkowa jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie i przyznanie pomocy z budżetu państwa. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź, jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może, na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że [...] nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dalszych pismach skarżącego - nie wystarczały do oceny jego sytuacji materialnej. Mimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., [...] nie przedstawił żądanych przez Sąd dokumentów, które w sposób wystarczający potwierdzałyby trudną sytuację materialną i wyjaśniałyby uzasadnione wątpliwości, co do wysokości osiąganych przez żalącego dochodów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafne wskazał, że podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące jego rzekomo trudnej sytuacji materialnej, nie mogły być uznane za dowody w wystarczającym stopniu obrazujące jego rzeczywistą sytuację materialną. Powyższe z tego względu, że budzą one poważne wątpliwości co do ich wiarygodności. Zasadnie też WSA podniósł, że materiał dowodowy zaprezentowany na poparcie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy jest selektywny i nieaktualny. Złożone oświadczenia jedynie potęgują wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Konkludując, należy przyjąć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie przez skarżącego wymaganych dokumentów, uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Strona wnosząca zażalenie uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA w Gliwicach dokumentacji i oświadczeń, co nie pozwoliło na prawidłowe zweryfikowanie aktualnej sytuacji finansowej [...]. W takiej sytuacji Sąd I instancji nie miał możliwości prowadzenia dalszego dochodzenia rzeczywistej sytuacji skarżącego, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. NSA zauważa, że wnoszący zażalenie skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie mu prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.