II GZ 661/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 8 września 2015 r. sygn. akt VI SA/Wa 4311/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 19-21 marca 2014 r. z dnia [...] października 2014 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 8 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił T. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Sąd I instancji podniósł, że T. K. wraz z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 26 marca 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 4311/14 wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z podanych przez skarżącego w formularzu informacji wynikało, że prowadzi on gospodarstwo domowe razem z żoną i małoletnią córką. Skarżący oświadczył, że osiąga miesięczny dochód w wysokości 5.737 zł brutto z tytułu umowy o pracę, zaś jego żona z takiego samego tytułu w wysokości 5.562 zł brutto. W uzasadnieniu wniosku podkreślił, że w należącym do niego budynku wskutek zalania wystąpiły znaczne straty, na których pokrycie nie posiada środków. Dodatkowo zauważył, że spłaca kredyt hipoteczny i długoterminową pożyczkę na cele mieszkaniowe, zaś opłaty ponoszone na edukację córki wynoszą 300 zł, a wydatki mieszkaniowe sięgają kwoty 900 zł. Referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku w terminie 14 dni poprzez nadesłanie dodatkowych dokumentów w postaci: 1) wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych za okres ostatnich 3 miesięcy obejmujących informację o wszystkich transakcjach dokonanych na rachunkach w objętym wezwaniem terminie (jeżeli skarżący lub jego żona nie posiadają rachunków bankowych, zobowiązano skarżącego do złożenia w zakreślonym powyżej terminie stosownego oświadczenia); 2) dokumentu wskazującego na wysokość otrzymywanego przez skarżącego wynagrodzenia (np. zaświadczenie wystawione przez pracodawcę, wydruk z rachunku bankowego zawierający wysokość wynagrodzenia, kopię aktualnej umowy o pracę); 3) dokumentu wskazującego na wysokość wynagrodzenia otrzymywanego przez żonę skarżącego (np. zaświadczenie wystawione przez pracodawcę, wydruk z rachunku bankowego zawierający wysokość wynagrodzenia, kopię aktualnej umowy o pracę); 4) dokumentu potwierdzającego fakt dokonywania spłaty kredytu hipotecznego i pożyczki na cele mieszkaniowe. W związku z niedostarczeniem brakujących dokumentów referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. postanowieniem z dnia 31 lipca 2015 r., w związku z niemożliwością oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego, odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Skarżący pismem z dnia 12 sierpnia 2015 r. złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, podkreślając, że wraz z żoną i sześcioletnim dzieckiem znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji związanej z zalaniem wszystkich izb mieszkania, poniósł znaczne koszty związane z detekcją wycieku i ograniczeniem jego skutków. Skarżący podniósł, że nieprzedłożenie dodatkowych dokumentów nie zwalnia z obowiązku merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Do sprzeciwu skarżący dołączył zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w 2014 r. wraz z informacją o odliczeniu wydatków mieszkaniowych w 2014 r. Z przedłożonych dokumentów wynikało, że w 2014 r. skarżący uzyskał dochód w wysokości 74.576,00 zł, a jego małżonka dochód w wysokości 74.094,88 zł. Sąd I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd stwierdził, że ciężar wykazania braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy, dlatego też wnioskodawca jest obowiązany wyczerpująco przedstawić swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze. Sąd administracyjny ocenia następnie, czy przedstawione przez wnioskodawcę informacje i dokumenty są wystarczające i jest uprawniony – stosownie do art. 255 p.p.s.a. – do zażądania od strony dodatkowych oświadczeń lub dokumentów. Jeżeli jednak wnioskodawca odmawia nadesłania dokumentów bądź też nie przesyła ich na otrzymane wezwanie, Sąd nie jest obowiązany do formułowania kolejnych wezwań do ich przedstawienia, ale dokonuje oceny w oparciu o już dostarczone materiały. Zdaniem Sądu I instancji, informacje przedstawione przez skarżącego nie obrazują w pełni jego sytuacji majątkowej, bowiem nie wynika z nich, czy skarżący posiada oszczędności pozwalające mu na pokrycie choćby części kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Tym samym z uwagi na brak dokumentów obrazujących sytuację majątkową skarżącego Sąd uznał, że nie ma możliwości ustalenia, czy skarżący spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W zażaleniu na postanowienie Sądu I instancji T. K. wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że dostatecznie wykazał, iż na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie był w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż znalazł się w sytuacji nadzwyczajnej, która wiązała się z koniecznością pokrycia należności za detekcję przecieku i osuszanie budynku. W okresie, w którym został złożony wniosek był zmuszony, nie licząc wydatków hydraulicznych, uiścić kwotę 430,50 zł tytułem detekcji przecieku, 7360,20 zł tytułem osuszania budynku plus koszt zużycia energii elektrycznej w kwocie 2131,20 zł. Ponadto, w jego ocenie w sprawie został nieprawidłowo zastosowany art. 255 p.p.s.a., bowiem wezwanie do przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego powinno wskazywać dlaczego oświadczenie strony jest w ocenie referendarza sądowego lub sądu niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Żądanie przedłożenia wyciągu z rachunku bankowego małżonka, niewątpliwie stanowi ingerencję w życie prywatne, rodzinne. Wyciąg z rachunków bankowych zawierający informację o wszystkich transakcjach dokonywanych w objętym wezwaniem terminie nie tyle bowiem stanowi dowód tego, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, lecz informację o strukturze i adresatach wydatków. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy przeprowadzona przez Sąd I instancji została dokonana prawidłowo. Z przedstawionych przez skarżącego dokumentów nie wynika bowiem, by jego sytuacja materialna uzasadniała przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Strona uzyskuje wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę (jak wynika z oświadczenia w wysokości 5737 zł brutto), prowadzi gospodarstwo domowe wraz z małżonką, która również otrzymuje wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę (w deklarowanej wysokości 5562 zł brutto). W gospodarstwie domowym skarżącego znajdują się łącznie trzy osoby. Skarżący jest właścicielem mieszkania o powierzchni 73 m2. Jako zasadniczy argument, mający – zdaniem skarżącego – uzasadniać przyznanie mu prawa pomocy, skarżący podaje fakt zalania mieszkania i związanych z tym kosztów wykrycia wycieku i osuszenia mieszkania. Nie ulega jednak wątpliwości, że wydatek ten, aczkolwiek znaczny, ma charakter jednorazowy i biorąc pod uwagę wysokość dochodów skarżącego i jego małżonki pozostaje bez wpływu na możliwość pokrycia kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie. Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej rozważania, z których wynika, że to strona powinna wykazać, iż zostały spełnione przesłanki przyznania jej prawa pomocy, należy stwierdzić, że nienadesłanie dokumentów źródłowych, o które wzywany był skarżący w toku postępowania, uniemożliwia dokonanie, oceny sytuacji finansowej skarżącego w inny sposób niż uczynił to Sąd I instancji. Fakt posiadania lub nieposiadania zgromadzonych na rachunku bankowym środków finansowych jest bowiem podstawowym kryterium umożliwiającym ocenę, czy skarżący będzie w stanie ponieść jakiekolwiek koszty postępowania. Dlatego nie można zgodzić się ze skarżącym, że żądanie nadesłania dodatkowych dokumentów źródłowych było niezasadne. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.