II GZ 724/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 31 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 1359/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 18 lipca 2014 r. o sygn. akt I SA/Gd 1359/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpoznał wniosek M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie, w której WSA wyrokiem z dnia 21 stycznia 2014 r. oddalił skargę tej osoby na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lipca 2013 r. (nr [...]) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników. Sąd pierwszej instancji - działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 258 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") - umorzył postępowanie z tego wniosku w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego M. W. oświadczyła, że prowadzi sama gospodarstwo domowe, jej majątek stanowi mieszkanie o powierzchni 31,70 m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 7,51 ha. Wnioskodawczyni oświadczyła również, że nie prowadzi obecnie działalności gospodarczej, nie uzyskuje żadnych dochodów oraz nie posiada żadnych zasobów finansowych. Stwierdziła, że w celu pokrycia kosztów swojego niezbędnego utrzymania zaciąga pożyczki od osób prywatnych, zaś część zadłużenia z tego tytułu pokrywa z płatności przyznawanych przez ARiMR. W toku postępowania skarżąca podłożyła m.in. odpis wezwania do zapłaty zaległych opłat za dostawę wody i odbiór ścieków, faktury za energię elektryczną, gaz, dostawę wody i odbiór ścieków, wypis uproszczony z rejestru gruntów, zaświadczenie z urzędu gminy o posiadanych użytkach rolnych, zaświadczenie z BZ WBK S.A. o posiadanym rachunku oszczędnościowym i jego saldzie, korespondencję elektroniczną z mBankiem w przedmiocie wydania przez bank zaświadczenia o posiadanych przez wnioskodawczynię rachunkach i ich saldzie. Uzasadniając umorzenie postępowania w części odnoszącej się do zwolnienia od kosztów sądowych, Sąd wskazał, że sprawa niniejsza zalicza się do kategorii spraw, o jakich mowa w art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. w których strona skarżąca nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Skoro zatem skarżąca jest ustawowo zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych, to wniosek o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie był bezprzedmiotowy, co musiało skutkować umorzeniem postępowania w tej części. Natomiast odmawiając stronie przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego, Sąd uznał, że skarżąca uchybiła obowiązkowi złożenia kompletnej dokumentacji, a zatem nie podjęła wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca - mimo wezwania wystosowanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. - nie przedłożyła bowiem żadnych dokumentów potwierdzających wysokość posiadanego przez nią zadłużenia z tytułu pożyczek zaciągniętych u osób prywatnych (składając jedynie oświadczenie, że jej zadłużenie z tego tytułu wynosi w bieżącym roku 3967 zł), przy czym usprawiedliwienia odmowy wskazania źródła finansowania bieżących wydatków nie stanowi - w ocenie Sądu - obawa ujawnienia informacji o osobach lub podmiotach udzielających stronie pożyczek. Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni nie przedstawiła również historii operacji na posiadanych rachunkach bankowych prowadzonych przez mBank. W tym zakresie wyjaśnienia strony, że od kwietnia 2013 r. nie miała możliwości samodzielnego wygenerowania żadnych wyciągów Sąd uznał za nieprawdziwe, gdyż takie wyciągi (będące wygenerowanymi elektronicznie dokumentami, do których dostęp uzyskano za pośrednictwem Internetu i wydrukowano je w dniu 19 grudnia 2013 r.) strona przedłożyła do sprawy o sygn. akt I SA/Gd 1598/13. Z uwagi na istniejące braki w dokumentacji Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżąca nie wykazała, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co skutkowało odmową przyznania stronie prawa pomocy, przy czym w takiej sytuacji nie można mówić o naruszeniu prawa do sądu. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożyła M. W. Z treści zażalenia wynika, że strona zaskarżyła wspomniane orzeczenie w części odmawiającej przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia we wspomnianej części i przyznanie jej prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego do sporządzenia skargi kasacyjnej. Podniosła, że nieprzyznanie radcy prawnego w niniejszej sprawie skutkowałoby pozbawieniem jej prawa do sądu i naruszeniem art. 45 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony skarżącej, skoro skarżąca - mimo wezwania - nie przedstawiła części dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że M. W. nie wykazała w sposób należyty, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżąca zawarła we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jej sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwiła Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 7 marca 2014 r. (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 6 marca 2014 r., wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżąca nie nadesłała bowiem części z żądanych dokumentów, to jest dokumentów na okoliczność posiadanego przez nią zadłużenia u osób prywatnych (tj. odpisów zawartych umów pożyczek, oświadczeń pożyczkodawców o wysokości aktualnego zadłużenia wnioskodawczyni), a także wyciągów z dwóch rachunków bankowych w mBanku obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy. Brak wskazanych wyżej dokumentów uniemożliwiał Sądowi pierwszej instancji ocenę, czy w przypadku skarżącej wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. To z kolei oznaczało, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Do naruszenia tych przepisów mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy w sytuacji ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżąca nie przedstawiła Sądowi pierwszej instancji dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez nią oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazała skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. PG