II GZ 757/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [A.] w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 641/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [A.] w W. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 czerwca 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 641/15, orzekając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej: p.p.s.a.) odmówił [A.] w W. (dalej jako I.) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] grudnia 2014 r. w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej. Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że w załączonym do skargi kasacyjnej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych I. wyjaśnił, iż nie osiąga znacznych dochodów, nie dysponuje oszczędnościami ani wolnymi środkami, które mógłby przeznaczyć na pokrycie kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2016 r. starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił I. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że I. nie wykazał braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego. Sąd podkreślił, że od wyżej wskazanego postanowienia I. wniósł sprzeciw, ponownie domagając się zwolnienia od kosztów sądowych. W związku ze sprzeciwem postanowienie referendarza utraciło moc i wniosek podlegał rozpoznaniu przez Sąd. Oceniając wniosek WSA przyjął, że mimo ponoszonych trudności, wynikających z "zachwiania" płynności finansowej, I. jest w stanie uiścić należny wpis sądowy od skargi kasacyjnej w wysokości 750 zł. W zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) I. domagał się zmiany postanowienia Sądu z dnia 3 czerwca 2016 r. i zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części, a ewentualnie uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie: 1/ art. 141 § 4 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez błąd w ustaleniach faktycznych polegający na: a) przyjęciu, że skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 20 kwietnia 2016 r., podczas gdy skarżący nigdy sprzeciwu nie wnosił, b) pominięcie okoliczności, że wszystkie środki zgromadzone na rachunku bankowym skarżącego są zajęte przez komornika sądowego w związku z prowadzoną egzekucją, co powoduje, że skarżący nie ma możliwości opłacenia skargi z tych środków; 2/ art. 246 § 2 p.p.s.a. poprzez jego błędne zastosowanie polegające na odmowie zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych, mimo spełnienia przesłanek do zastosowania powyższej normy. Składający zażalenie wyjaśnił, że 23 lutego 2016 r. doręczono mu odpis wyroku z 18.01.2016 r. wraz z uzasadnieniem, jednak odpis wyroku pozbawiony był sentencji. Od tak doręczonego odpisu wyroku skarżący wniósł skargę kasacyjną razem z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. WSA odrzucił skargę kasacyjną postanowieniem z 13 kwietnia 2016 r. jako złożoną przedwcześnie. Skarżący uznał, że ze skargą kasacyjną odrzucono także wniosek o przyznanie prawa pomocy, co oznacza, iż postanowienie referendarza sądowego z 20 kwietnia 2016 r. zostało wydane w stosunku do odrzuconego wniosku. Poza tym skarżący zaznaczył, że nigdy nie wniósł sprzeciwu od powyższego postanowienia. Dalej wnoszący zażalenie wskazał, że odpis wyroku z sentencją oraz uzasadnieniem doręczono mu 7.04.2016 r., więc ponownie złożył skargę kasacyjną razem z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Kwestionując postanowienie Sądu z dnia 3 czerwca 2016 r. skarżący uznał je za wydane z rażącym naruszeniem prawa oraz argumentował, że jego sytuacja przemawia za przyznaniem prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie należało uwzględnić, aczkolwiek nie wszystkie argumenty podniesione przez skarżący I. są trafne. Niezbędne jest przypomnienie, że wraz ze skargą kasacyjną od wyroku z dnia 18 stycznia 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 641/15 oddalającego skargę na wspomnianą na wstępie decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] grudnia 2014 r. I. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarga kasacyjna została odrzucona postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2016 r., gdyż odpis wyroku doręczony skarżącemu razem z uzasadnieniem nie zawierał sentencji rozstrzygnięcia. Wbrew argumentacji strony skarżącej zawartej w zażaleniu stwierdzić należy, że odrzucenie skargi kasacyjnej nie było (i nie jest) tożsame z odrzuceniem wniosku o przyznanie prawa pomocy do niej załączonego. Nie wymaga szerszego komentarza, że postępowanie wywołane skargą kasacyjną jest odrębne od postępowania wpadkowego, zainicjowanego wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W ocenie NSA I. myli te dwa postępowania i w efekcie zupełnie błędnie utożsamia odrzucenie skargi kasacyjnej z odrzuceniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący prawidłowo wskazuje, że postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2016 r. WSA odrzucił skargę kasacyjną, jednak Sąd nie orzekł równocześnie o odrzuceniu załączonego do skargi kasacyjnej wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie jest trafne twierdzenie zażalenia, że "odrzucony wniosek nie wywołał skutków prawnych". Przeciwnie, wniosek jako odrębny od skargi kasacyjnej "wywołał skutki prawne" i został rozpoznany zgodnie z procedurą, czego wyraz stanowi postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 20 kwietnia 2016 r. o odmowie przyznania I. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wydane na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Wyjaśnienia wymaga, że z treści art. 259 § 1 p.p.s.a. wynika, iż od postanowienia referendarza sądowego takiego, jak wyżej wskazane stronie przysługuje sprzeciw, składany w terminie 7 dni od dnia doręczenia postanowienia. Obowiązujący w stanie prawnym sprawy art. 260 p.p.s.a. przewidywał zaś, że w razie wniesienia sprzeciwu, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. NSA zauważa i z całą mocą podkreśla w tym miejscu, że w aktach sprawy brak jest sprzeciwu I. wobec postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 20 kwietnia 2016 r. Brak sprzeciwu powoduje dwa zasadnicze skutki prawne – pierwszy, że po upływie terminu siedmiu dni od doręczenia rzeczonego postanowienia uzyskało ono przymiot prawomocności (doręczone w dniu 5 maja 2016 r., zatem termin dla wniesienia sprzeciwu upłynął z dniem 12 maja 2016 r.) oraz drugi, że Sąd I instancji nie miał żadnych podstaw do rozpoznania sprzeciwu, który nie został wniesiony (sic!) oraz orzekania w przedmiocie wniosku I. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z dnia 23 marca 2016 r., załączonego do pierwszej, odrzuconej skargi kasacyjnej. W ocenie NSA skoro Sąd rozpoznał sprawę będącą przedmiotem sprzeciwu i stosując art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, to oczywiście naruszył art. 260 p.p.s.a., jak również art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., ponieważ zastosował te przepisy przedwcześnie. Nieistnienie sprzeciwu – skarżący akcentował w zażaleniu, że sprzeciwu nie wniósł – nie mogło otworzyć sądowi administracyjnemu drogi do rozpoznania wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. W przekonaniu NSA, w składzie rozpoznającym tę sprawę, opisane działanie Sądu trzeba ocenić jako skrajny, wręcz "podręcznikowy" przykład niedokładnej analizy akt sądowych sprawy. Z wymienionych powodów kontrolowane postanowienie z dnia 3 czerwca 2016 r. podlegało uchyleniu. Mając na uwadze, że w aktach sprawy znajduje się kolejny wniosek I. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (z dnia 6.05.2016 r.), złożony przy drugiej skardze kasacyjnej, wniesionej od prawidłowo doręczonego odpisu wyroku z uzasadnieniem i prawomocne postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 20 kwietnia 2016 r. o odmowie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, WSA zobowiązany będzie rozpoznać ten wniosek na podstawie art. 165 p.p.s.a., stosownie do treści którego postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W tym stanie rzeczy oraz na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.