II GZ 95/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "B." Spółki z o.o. z siedzibą w [...] (obecnie: Syndyka Masy Upadłości "B." Spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w [...]) na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lipca 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 363/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "B." Spółki z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na urządzanie gier na automatach o niskich wygranych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 16 lipca 2014 r. o sygn. akt II SA/Ol 363/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), oddalił wniosek "B." Spółki z o.o. z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] lutego 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na urządzanie gier na automatach o niskich wygranych w części dotyczącej punktu gier. Z uzasadnienia wspomnianego postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w toku postępowania w tym przedmiocie skarżąca podniosła, iż kapitał zakładowy spółki wynosi 1 000 000 zł, środki trwałe mają wartość bilansową [...] zł (przy czym na kwotę tę składają się przede wszystkim automaty do gier o niskich wygranych, których eksploatacja jest jedynym źródłem dochodu skarżącej), a jedynym składnikiem majątku, na zaspokojenie kosztów postępowania jest rachunek bankowy, na którym spółka posiada wprawdzie ok. 16 000 zł, jednak środki te nie mogą być w całości przeznaczone na poniesienie kosztów postępowania, bowiem skarżąca musi z tej sumy zapłacić również inne zobowiązania, w tym publicznoprawne. Na wezwanie Sądu, spółka przesłała dodatkowe dokumenty dotyczące jej sytuacji majątkowej (postanowienie Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] czerwca 2014 r. w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego, wyciąg bankowy z rachunku w [...] za okres 1 marca - 31 maja 2014 r., oświadczenie prezesa zarządu w przedmiocie postępowań egzekucyjnych, rachunek zysków i strat za okres styczeń - kwiecień 2014 r., sprawozdanie zarządu spółki z działalności za rok 2013, sprawozdanie finansowe za okres 1 stycznia - 31 grudnia 2013 r., bilans za 2013 r., umowa o świadczenie usług prawnych z dna 1 sierpnia 2010 r., oświadczenie prezesa zarządu w przedmiocie dopłat wspólników, deklaracja i korekta CIT-8 za 2013 r.). Zgodnie z oświadczeniem zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy ostatni rok obrotowy spółka zamknęła stratą w wysokości [...] zł, wartość środków trwałych wynosiła [...] zł, a na rachunku bankowym (w dacie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy) posiadała środki w wysokości 15 772,52 zł. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, przedstawiona przez skarżącą sytuacja majątkowa i finansowa spółki nie dawała podstaw do uznania, że strona nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, które w niniejszej sprawie sprowadzają się do uiszczenia wpisu sadowego od skargi w wysokości 500 zł. Sąd podkreślił, że ze złożonych oświadczeń, jak i z wyciągu z KRS (stan na 13 marca 2014 r.) nie wynika, aby majątek spółki był obciążony prawami osób trzecich, a zatem pozostaje on do dyspozycji skarżącej. Spółka - poza środkami trwałymi - posiada również środki trwałe w budowie o wartości [...] zł, a zatem dokonuje nakładów, inwestycji zwiększających wartość aktywów trwałych. Sąd zwrócił również uwagę, że spółka prowadzi działalność gospodarczą o dużych rozmiarach (przychody za 2013 r. wyniosły [...] zł, przy kosztach uzyskania przychodów w kwocie [...] zł. Strata za 2013 r. była w większości wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, mającym wpływ na rozliczenia podatkowe, przy czym nie oznacza to automatycznie braku rzeczywistych środków finansowych. Sąd stwierdził, że spółka wykazała nadwyżkę kosztów nad przychodami również w okresie styczeń - kwiecień 2014 r. W okresie tym strona wydatkowała na usługi prawne kwotę 59 040 zł, co wprawdzie jest uprawnieniem spółki, jednak koszty z tego tytułu nie mają pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Również inne wydatki spółki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej o charakterze cywilnoprawnym (najem, dzierżawa, usługi serwisowe, konsultacyjne) nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Sąd wskazał również, że z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż spółka wciąż prowadzi działalność gospodarczą na dużą skalę i brak jest informacji, aby utraciła płynność finansową. Z przedłożonego wyciągu z KRS nie wynika też, by spółka zainicjowała postępowanie upadłościowe czy naprawcze. Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Możliwe jest np. pozyskanie przez spółkę środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. "B." Spółka z o.o. złożyła zażalenie na wspomniane postanowienie Sądu pierwszej instancji. Zaskarżyła to orzeczenie w całości i wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu strona zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., polegające na błędnym przyjęciu, że skarżąca posiada środki finansowe pozwalające ponieść koszty postępowania sądowego. Zdaniem skarżącej, Sąd pierwszej instancji dokonał błędnych ustaleń faktycznych co do wysokości majątku jakim dysponuje spółka. Wprawdzie strona posiada na swoim rachunku bankowym środki w wysokości ok. 16 000 zł, jednak nie może ich przeznaczyć na poniesienie wydatków związanych z kosztami postępowania sądowoadministracyjnego. Strona wskazała, że musi ponieść bieżące wydatki z tytułu zobowiązań podatkowych, bieżących wydatków oraz z tytułu najmu lokali, w których prowadzi działalność gospodarczą w łącznej wysokości ok. 160 000 zł, czyli dziesięciokrotnie większej niż obecnie posiada. Zdaniem skarżącej, w pierwszej kolejności musi ona zabezpieczyć swój interes gospodarczy i uregulować wiążące ją zobowiązania cywilnoprawne oraz uiścić należne daniny publiczne. Autor zażalenia wskazał również, że w dniu 16 lipca 2014 r. spółka złożyła do sądu upadłościowego wniosek o ogłoszenie upadłości, co wskazuje na złą sytuację finansową skarżącej. W piśmie procesowym z dnia 30 lipca 2014 r. dotychczasowy pełnomocnik skarżącej spółki poinformował, że postanowieniem z dnia 24 lipca 2014 r. (sygn. akt [...]) Sąd Rejonowy w [...] ogłosił upadłość spółki, obejmującą likwidację majątku dłużnika. W związku z tą informacją Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2014 r. (sygn. akt II GZ 456/14) zawiesił postępowanie zażaleniowe. Postępowanie to zostało podjęte postanowieniem NSA z dnia 12 lutego 2015 r. Sprawie została nadana nowa sygnatura - II GZ 95/15. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Przed rozpoznaniem zażalenia zaznaczyć trzeba, że celem tego środka odwoławczego jest zakwestionowanie postanowienia sądu pierwszej instancji. Wobec tego przy rozpoznawaniu zażalenia co do zasady miarodajny jest stan sprawy, jaki istniał w dacie wydawania zażalonego rozstrzygnięcia WSA. Zdarzenia, które nastąpiły po wydaniu wspomnianego rozstrzygnięcia - skoro, co oczywiste, nie były znane WSA - nie mogą zasadniczo stanowić argumentu przemawiającego za wadliwością zaskarżonego postanowienia. Zatem fakt ogłoszenia upadłości skarżącej spółki obejmującej likwidację jej majątku (postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia 24 lipca 2014 r.) sam z siebie nie miał znaczenia dla oceny zgodności z prawem postanowienia Sądu pierwszej instancji. Zażalenie złożone w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Takie stanowisko znajduje również oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10 - treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że spółka nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji przeanalizował sytuację materialną strony (w tym wysokość środków pieniężnych zgromadzonych przez spółkę na rachunku bankowym, wysokość uzyskiwanych przychodów świadczącą o skali prowadzonej działalności gospodarczej, wysokość i cele ponoszonych wydatków związanych z tą działalnością). Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy w dacie wydawania zaskarżonego postanowienia wskazywały, że spółka prowadzi działalność gospodarczą i nie utraciła płynności finansowej. Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że wskazywana przez stronę strata z tytułu prowadzonej działalności nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych. Sąd prawidłowo również uznał, że fakt zgromadzenia na rachunku bankowym spółki środków finansowych w wysokości ok. 15 000 zł nie pozwala na przyjęcie, iż strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, które na obecnym etapie procesu sprowadzają się do obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Natomiast akcentowane przez skarżącą wydatki o charakterze cywilnoprawnym (np. z tytułu najmu), związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe, co prawidłowo podkreślił Sąd pierwszej instancji. Konieczność ponoszenia tego rodzaju wydatków nie stanowi okoliczności uzasadniającej zwolnienie strony od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.