II OSK 1049/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosków M. B. o wyłączenie sędziego NSA Tomasza Bąkowskiego od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej K. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 listopada 2022 r., sygn. akt VII SA/Wa 1577/22 w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 19 maja 2022 r. nr 857/22 w przedmiocie wstrzymania robót budowlanych postanawia: odrzucić wnioski. Wyrokiem z dnia 17 listopada 2022 r., sygn. akt VII SA/Wa 1577/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. B. (dalej "wnioskodawca") na postanowienie Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 19 maja 2022 r. nr 857/22 w przedmiocie wstrzymania robót budowlanych. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła K. B., reprezentowana przez radcę prawnego M. J. Przewodnicząca Wydziału II Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego zarządzeniem z dnia 24 kwietnia 2024 r. skierowała do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lipca 2024 r. sprawę o sygn. akt II OSK 1049/23. Jako skład orzekający wyznaczeni zostali: sędzia NSA Paweł Miładowski, jako przewodniczący, sędzia NSA Tomasz Zbrojewski (sprawozdawca), oraz delegowany sędzia WSA Piotr Broda, a także sędzia zastępca: sędzia NSA Tomasz Bąkowski. Zawiadomieniem z dnia 30 kwietnia 2024 r. poinformowano radcę prawnego M. J. (pełnomocnika skarżącej kasacyjnie oraz wnioskodawcy) o wyznaczonym do rozpoznania składzie orzekającym NSA oraz terminie rozpoznania sprawy (karta 99 akt sądowych). Zawiadomienie zostało odebrane 6 maja 2024 r. W dniu 14 maja 2024 r. (data wpływu do Sądu) ww. pełnomocnik poinformowała, że w dniu 2 stycznia 2024 r. wypowiedziała udzielone jej pełnomocnictwa w niniejszej sprawie. Wobec powyższego, zawiadomieniem z dnia 15 maja 2024 r. poinformowano skarżącą kasacyjnie oraz wnioskodawcę o wyznaczonym do rozpoznania składzie orzekającym NSA oraz terminie rozpoznania sprawy (karta 103 i 104). Zawiadomienie zostało odebrane przez wnioskodawcę w dniu 3 czerwca 2024 r. (karta 106). W dniu 14 czerwca 2024 r. (data stempla pocztowego) wnioskodawca wniósł, sporządzony osobiście, wniosek o wyłączenie sędziego NSA Tomasza Bąkowskiego od rozpoznania skargi kasacyjnej, w trybie art. 5a § 1, 2 i 4 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.; dalej: "p.u.s.a.) lub ewentualnie na podstawie art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). W uzasadnieniu wnioskodawca podniósł, że sędzia NSA Tomasz Bąkowski z uwagi na okoliczności towarzyszące jego powołaniu (został powołany przez organ niemający umocowania, tj. neoKRS) nie spełnił wymogów niezawisłości i bezstronności. Orzekanie i sprawowanie wymiaru sprawiedliwości przez tego Sędziego przez powołanie go na stanowisko przez Prezydenta RP na wniosek nowej KRS skutkuje wadliwością powołania na sędziego NSA, w myśl art. 179 Konstytucji RP, i w konsekwencji brakiem statusu sędziego do pełnienia urzędu sędziego NSA. W tej sytuacji mający procedować w sprawie skład NSA nie powinien przystępować do rozpoznawania skargi kasacyjnej, lecz doprowadzić do usunięcia wątpliwości co do prawidłowości składu orzekającego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wnioski o wyłączenie sędziego podlegają odrzuceniu. Na wstępnie należy wyjaśnić, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym funkcjonują dwie odrębne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Pierwszą z nich jest możliwość wyłączenia sędziego w oparciu o przepisy art. 18 i 19 p.p.s.a. Drugą ze wskazanych instytucji jest regulacja zawarta w art. 5a p.u.s.a. znajdująca zastosowanie w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Instytucje te różnią się zatem zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania i znajdują zastosowanie w odmiennych okolicznościach. Zakres ich stosowania jest rozłączny, co szczegółowo i obszernie wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z dnia 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22. W niniejszej sprawie wnioskodawca wniósł o wyłączenie Sędziego NSA od rozpoznania skargi kasacyjnej zarówno w trybie art. 5a p.u.s.a., ewentualnie na podstawie art. 19 p.p.s.a. Sąd uznał zatem za zasadne rozpoznanie powyższego wniosku zarówno na podstawie art. 5a p.u.s.a. oraz art. 19 p.p.s.a. Przechodząc do oceny wniosku o wyłączenie Sędziego NSA, stosownie do art. 5a p.u.s.a., wskazać należy, że z dniem 15 lipca 2022 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), wszedł w życie przepis art. 5a p.u.s.a., przewidujący możliwość zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w § 3, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3), składany w terminie tygodnia od dnia zawiadomienia uprawnionego do złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę (art. 5a § 4 zdanie pierwsze). Co istotne w niniejszej sprawie, do wniosku rozpoznawanego przez Naczelny Sąd Administracyjny przepis art. 175 ustawy z 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stosuje się (art. 5 § 4 zdanie czwarte). Przepis art. 175 p.p.s.a. wprowadza tzw. przymus adwokacko – radcowski, a więc obowiązek sporządzenia ww. wniosku przez adwokata lub radcę prawnego lub przez inny podmiot określony w tym przepisie. Kolejne wymogi formalne wniosku wymieniono w art. 5a § 5 p.u.s.a., a w przypadku ich niespełnienia przewidziano, że wniosek taki podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn niedopuszczalny (art. 5a § 6 p.u.s.a.). W niniejszej sprawie, wniosek o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez Sędziego NSA w sprawie rozpoznania skargi kasacyjnej, a więc w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, został sporządzony przez wnioskodawcę osobiście. Jednocześnie wnioskodawca nie wykazał, że jest podmiotem uprawnionym do jego sporządzenia, wymienionym w art. 175 p.p.s.a. Zatem wniosek już tego powodu podlegał odrzuceniu, jako niedopuszczalny. Został on bowiem sporządzony przez podmiot do tego nieuprawniony. Ponadto, stwierdzić należy, że wniosek o wyłączenie sędziego, złożony na podstawie art. 5a Prawo o ustroju sądów administracyjnych, został wniesiony po upływie terminu, o którym mowa w § 4 tego przepisu. W niniejszej sprawie zawiadomienie o terminie rozpoznania sprawy i wyznaczeniu składu orzekającego zostało doręczone pełnomocnikowi wnioskodawcy w dniu 6 maja 2024 r. Natomiast wniosek o wyłączenie ze składu orzekającego sędziego NSA został złożony dopiero w dniu 14 czerwca 2024 r. (data stempla pocztowego), a więc po przewidzianym prawem tygodniowym terminie określonym w art. 5a § 4 p.u.s.a. Nawet gdyby uznać, jak wskazuje wnioskodawca we wniosku o wyłączenie sędziego, że tygodniowy termin należy liczyć od dnia doręczenia wnioskodawcy, a nie jego pełnomocnikowi, zawiadomienia o wyznaczonym do rozpoznania składzie orzekającym, to i tak ten wniosek jest spóźniony, skoro zawiadomienie zostało odebrane przez wnioskodawcę 3 czerwca 2024 r., a wniosek został złożony 14 czerwca 2024 r. W konsekwencji stwierdzić należy, że wniosek o wyłączenie Sędziego NSA, złożony na podstawie art. 5a § 1, 2 i 4 p.u.s.a., podlega odrzuceniu, bowiem złożony został przez podmiot do tego nieuprawniony oraz wniesiony został po terminie. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając wniosek o wyłączenie sędziego NSA na podstawie art. 19 p.p.s.a. wyjaśnia, że zgodnie z tym przepisem, niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Przesłanki wyłączenia nie zostały w art. 19 p.p.s.a. określone w sposób wyczerpujący, zatem przyjmuje się, że przepis ten odnosi się do istnienia okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, czyniąc go potencjalnie podejrzanym o brak obiektywizmu przy jej rozpoznawaniu (tzw. iudex suspectus). Celem tej regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyr. TK z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134). Wniosek o wyłączenie sędziego NSA Tomasza Bąkowskiego został uzasadniony powołaniem go na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego przez organ niemający umocowania przez tzw. neoKRS. Okoliczność ta, w ocenie wnioskodawcy, powoduje wątpliwości co do bezstronności i niezależności sędziego. Odnosząc się do takiego uzasadnienia wniosku o wyłączenie Sędziego NSA należy wskazać na uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Jak bowiem trafnie wskazał NSA w ww. uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Natomiast w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu przyznano uprawnienie do składania wniosku w trybie art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienia prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA. Niezależnie od powyższego należy wskazać, że sędzia NSA Tomasz Bąkowski złożył, na podstawie art. 19 p.p.s.a., oświadczenie, w którym wskazał, że nie istnieją okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności w niniejszej sprawie. W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, autorytet moralny sędziego przemawia za wiarygodnością złożonego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia sędziego (zob. postanowienia NSA z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt II OZ 851/13 oraz z dnia 24 września 2014 r., sygn. akt I OZ 754/14, dostępne w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca nie wskazał ani też nie udowodnił żadnych okoliczności, które uzasadniałyby wniosek o wyłączenie sędziego. W konsekwencji, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do wyłączenia Sędziego NSA w trybie art. 19 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe, oba wnioski o wyłączenie Sędziego NSA podlegały odrzuceniu, na podstawie art. 5a § 4 p.u.s.a. w zw. z art. 175 p.p.s.a. oraz art. 5a § 6 p.u.s.a. oraz stosownie do art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 w zw. z art. 193 p.p.s.a.