II OZ 1044/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 16 października 2013 r., sygn. akt II SA/Łd 895/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika w sprawie ze skargi M. F. na postanowienie Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Łodzi z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie prowadzenia robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 października 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił M. F. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym przyznanie profesjonalnego pełnomocnika na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Rodzina utrzymuje się z renty skarżącego (posiada II grupę inwalidzką) w kwocie 2436 zł brutto i wynagrodzenia za pracę żony skarżącego w wysokości 3492 zł brutto. Małżonkowie mieszkają w 60-metrowym mieszkaniu, posiadają ponadto samochód osobowy Renault Megane z 2009 r. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że znaczną część renty przeznacza na lekarstwa. Również jego żona jest pod opieką poradni pulmonologicznej, co wiąże się ze znacznymi wydatkami na jej terapię. Sąd I instancji wskazał, że skarżący oraz jego żona osiągają stałe, dość wysokie dochody (razem ponad 5900 zł brutto). Małżonkowie mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe (dysponują 60-metrowym mieszkaniem), są także posiadaczami samochodu osobowego z 2009 r. Sąd I instancji zwrócił uwagę na to, że o ile posiadanie samochodu osobowego mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle posiadanie samochodu w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 25 listopada 2009 r. o sygn. akt V SA/Wa 1473/09). Ze złożonego przez stronę wniosku, jak też z dodatkowych wyjaśnień nie wynika, by te składniki majątku były w jakikolwiek sposób obciążone. Sąd I instancji zaznaczył, że dysponowanie wolnymi od obciążeń składnikami majątku może uzasadniać przekonanie, że strona jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego (w tym wynajęcia adwokata) bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny (por. postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2006 r., III SA/Wa 961/06 i z dnia 8 czerwca 2006 r., III SA/Wa 343/06). Po drugie, zdaniem Sądu I instancji posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania stronie prawa pomocy, zwłaszcza kiedy ich wartość wielokrotnie przewyższa wysokość kosztów sądowych, w tym kosztów wynajęcia profesjonalnego pełnomocnika (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2004 r., FZ 465/04). Sąd I instancji wskazał, że skarżący zasadność swojego wniosku upatruje przede wszystkim w fakcie ponoszenia stałych kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem, a także kosztów leczenia. Tymczasem wykazane przez skarżącego wydatki na leki, czynsz i energię zamykają się kwotą około 1600 zł, podczas gdy łączne dochody małżonków to około 4000 zł netto. Niewątpliwie oznacza to, w ocenie Sądu I instancji, że skarżący jest w stanie wygospodarować środki na wynajęcie pełnomocnika bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i żony. Oceniając sytuację majątkową, rodzinną i osobistą wnioskodawcy Sąd I instancji doszedł do wniosku, że mając do wyboru wykonanie zobowiązań niewiążących się z utrzymaniem koniecznym dla siebie i rodziny oraz pokrycie kosztów postępowania sądowego, skarżący postanowił priorytetowo potraktować te pierwsze i posiłkować się pomocą Państwa w zakresie kosztów postępowania. Zachowanie takie nie może liczyć na akceptację ze strony Sądu. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia, w ocenie Sądu I instancji przyznania prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył skarżący i wniósł o jego uchylenie, załączając dokumenty stanowiące o dochodach netto, stanie zdrowia, miesięcznych wydatkach, wszystkie będące załącznikami do wniesionego wcześniej w sprawie sprzeciwu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Instytucja pomocy prawnej jest, więc wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi słusznie wskazał, że skarżący dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi umożliwiającymi poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem na jego rzecz zawodowego pełnomocnika, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Skarżący dysponuje stałym miesięcznym dochodem. Jest przy tym właścicielem mieszkania i posiada także samochód osobowy z 2009 r. Ocena stanu majątkowego skarżącego pozwala na sformułowanie tezy, iż uzyskiwany w gospodarstwie domowym dochód pokrywa wydatki konieczne ponoszone przez skarżącego. Należy podkreślić, że treść przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżący ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nadesłane do Sądu dokumenty oraz złożone przez skarżącego oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Skarżący nie jest osobą ubogą niemogącą ponieść samodzielnie kosztu ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Z przytoczonych zatem względów nie może budzić wątpliwości, że złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie zasługiwał na uwzględnienie. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.