II OZ 1073/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. Ż. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lipca 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 499/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. Ż. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] stycznia 2013 r., znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 23 lipca 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 499/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, że we wniosku złożonym na formularzu PPF, J. Ż. wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i synem i utrzymują się z dochodów uzyskiwanych przez niego z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 5.800 złotych brutto miesięcznie. Wskazał, że posiada 1/6 udziału w domu o powierzchni 60 m2, a syn posiada 2/36 udziału w nieruchomości. Zaznaczył, że jest jedynym żywicielem rodziny, żona nie pracuje i wymaga stałej opieki lekarskiej oraz stałego przyjmowania leków, jak również wizyt lekarskich, syn zaś jest studentem studiów zaocznych i nie pracuje. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 maja 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 499/14 odmówiono J. Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie od tego orzeczenia J. Ż. wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia i zwolnienie z kosztów sądowych. Zarzucił, że "referendarz błędnie ocenił jego sytuację i treść wniosku. Osoba, która na utrzymaniu posiada rodzinę, w tym żonę - chorą i na stałe inwalidką potrzebującą opieki, leczenia i leków oraz syna niepracującego, studiującego w systemie niestacjonarnym, bez prawa do zasiłku i niekorzystającego ze świadczeń socjalnych z obowiązkiem uiszczania opłaty za pobieranie nauki - ma uzasadnione prawo do skorzystania z prawa pomocy". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. odmówił J. Ż. przyznania prawa pomocy w części przez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd przytoczył art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. A zatem, na stronie ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. Nie wystarczy wykazanie, że poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną strony. Strona powinna szczegółowo wykazać, że posiadane środki są tak skromne, że po opłaceniu miesięcznych kosztów utrzymania - uiszczenie kosztów tego postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie niezbędnych jej potrzeb, a ponadto, że środki którymi dysponuje nie dają możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na ten cel. Sąd podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz B. Dauter. B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, wyd. Zakamycze 2005, s. 594). Instytucja przyznania prawa pomocy ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Prawo pomocy może być więc przyznane na wniosek osób bardzo ubogich znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich poniesienie byłoby związane z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Sąd – biorąc pod uwagę dane zawarte w formularzu PPF - stwierdził, że wnioskodawca nie znajduje się w grupie bardzo ubogich osób. W ocenie Sądu sytuacja finansowa wnioskodawcy nie uzasadnia powodów do przerzucenia kosztów sądowych na współobywateli, a do tego sprowadza się przyznanie stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnioskodawca posiada dochód miesięczny w wysokości według oświadczenia 5.800 złotych miesięcznie. Wnioskodawca z uzyskiwanych dochodów zaspokaja swoje i żony oraz syna potrzeby życiowe, w tym w szczególności wydatki mieszkaniowe i żywieniowe, medyczne oraz szkolne. Z przedstawionej przez skarżącego sytuacji majątkowej nie wynika, że można go uznać za osobę ubogą, pozbawioną środków do życia, nieposiadającą płynności finansowej, a do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Zdaniem Sądu okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca, tj. choroba małżonki i płatne studia bezrobotnego syna i w związku z tym brak uzyskiwania przez nich dochodów, mają z pewnością wpływ na jego sytuację finansową, nie stanowią jednak przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd uznał, że skarżący ma płynność finansową, zatem nie znajduje się w sytuacji ubóstwa rozumianego jako brak środków finansowych pozwalających na godną egzystencję. Wnioskodawca uzyskując dochody we wskazanej wysokości ma możliwość, przy umiejętnym dysponowaniu posiadanymi środkami pieniężnymi, przeznaczenia ich części na koszty sądowe, bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i małżonki oraz syna, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W zażaleniu na powyższe postanowienie J. Ż. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych od rozpoznania wniesionej skargi. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że błędnie została oceniona pod względem merytorycznym i faktycznym treść wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie skarżącego R.P. nie spełnia konstytucyjnych zobowiązań w stosunku do obywateli. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku J. Ż. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić należy, iż prawa pomocy nie można traktować jako instytucji prawnej, z której mogą skorzystać jedynie osoby pozostające w skrajnym ubóstwie. Niemniej jednak strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna wykazać, że jej sytuacja materialna nie pozwala na ponoszenie kosztów. Wpis w niniejszej sprawie wynosi 200 zł (zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego – k. 6). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J. Ż. prawa pomocy. Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, które uprawdopodobniłyby jego trudną sytuację materialną, zarówno składając wniosek jak i wnosząc zażalenie. Na poparcie podnoszących przez siebie okoliczności skarżący nie przedstawił dokumentów dotyczących wydatków ponoszonych np. na zakup leków dla żony czy odzwierciedlających wysokość czesnego za studia niestacjonarne syna. W tej sytuacji – wobec braku jakichkolwiek dokumentów odzwierciedlających sytuację finansową skarżącego, w tym wysokość ponoszonych wydatków – niemożliwe było uznanie, że sytuacja majątkowa rodziny skarżącego uzasadnia przyznanie prawa pomocy. W tym miejscu należy wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska, w tym przedstawiając stosowne dokumenty źródłowe (koszty leczenia, leków, opłat za studia i in.). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.