II OZ 1191/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 30 września 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 430/14 odmawiające zmiany postanowienia referendarza sądowego tego Sądu z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Rz 94/12 o zwolnieniu skarżącego z kosztów sądowych i odmowie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa i odmowy uchylenia tej decyzji postanawia: oddalić zażalenie A. M. i A. M. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (dalej WSA) skargę na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], w przedmiocie stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa i odmowy uchylenia tej decyzji. Postanowieniem z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Rz 94/12 referendarz sądowy WSA po rozpoznaniu wniosku m. in. A. M. zwolnił go od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia adwokata. Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego. A. M. prowadził wspólne gospodarstwo domowe z żoną A. M. oraz dwójką synów tj. S. M. (ur. [...] r.) i G. M. (ur. w [...] r.). Pierwszy z wymienionych synów posiadał lekki stopień niepełnosprawności, natomiast drugi umiarkowany stopień niepełnosprawności. Rodzina mieszkała w domu o pow. 120 m². Wnioskodawca był także właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 0,60 ha. Dochody rodziny wynosiły: 634 zł – renta Al. M., 280 zł – renta A. M. (w związku z potrącaniem świadczeń alimentacyjnych), 634 zł – renta syna G. A. M. i G. M. podlegali stałemu leczeniu. Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Rz 94/12 WSA odrzucił skargę A. M. oraz uchylił decyzje organów I i II instancji. Na skutek złożonych skarg kasacyjnych orzeczenie to zostało uchylone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. akt II OSK 2330/12. Następnie WSA wyrokiem z dnia 29 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 430/14 zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały ponownie uchylone. Podkarpacki Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie złożył skargę kasacyjną od tego ostatniego wyroku WSA. W piśmie z dnia [...] sierpnia 2014 r. A. M. wystąpił do WSA z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Jako powód wskazał fakt, iż nie rozumie "treści kasacji", a chciałby sporządzić odpowiedź na ten środek odwoławczy. W złożonym formularzu PPF wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący sprecyzował, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Na wezwanie Sądu, w piśmie z dnia [...] września 2014 r. uzupełnił ów wniosek o dodatkowe informacje o swojej aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej, dołączając stosowne dokumenty. Z powyższego wynikało, że obecnie A. M. prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz synem G. Uzyskiwana przez A. M. emerytura wynosi 874,87 zł netto (wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym), renta G. M. z tytułu całkowitej niezdolności do pracy to kwota 728,45 zł netto, natomiast A. M. pobiera emeryturę w wysokości 1020,52 zł netto. Z oświadczenia A. M. – pełnomocnika A. M. wynika, że mąż jest nałogowym alkoholikiem i nie przekazuje uzyskiwanych tytułem emerytury środków na utrzymanie rodziny. Comiesięczne wydatki rodziny to: 80 zł – gaz, 215 zł – prąd, 24 zł – podatek od nieruchomości, 19 zł – ubezpieczenie domu, 20 zł – kanalizacja, 28 zł – wywóz śmieci, 167 zł – opał, 35 zł (ubezpieczenie samochodu marki Volkswagen Polo z [...] r. wraz z kosztem przeglądu technicznego). A. M. często pożycza pieniądze od dzieci, które pozostają już na własnym utrzymaniu, lecz z ich spłatą "różnie bywa". Dzieci te często kupują jej lekarstwa. Referendarz sądowy WSA postanowieniem z dnia 10 września 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 430/14, odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Rz 94/12, na mocy którego A. M. został zwolniony od kosztów sądowych przy czym odmówiono mu ustanowienia adwokata. Od tego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, domagając się ustanowienia radcy prawnego. Podniósł, że nastąpiła zmiana okoliczności sprawy polegająca na znacznym pogorszeniu się sytuacji majątkowej wnioskodawcy, w szczególności w zakresie wydatków związanych z leczeniem osób najbliższych. Na dołączonym do sprzeciwu formularzu skarżący zwrócił uwagę na brak możliwości skorzystania z profesjonalnej pomocy prawnej ze względu na brak środków finansowych i koniecznością opłacenia leków. Podał, że obecnie wydatki na leczenie i leki jakie ponosi jego rodzina to kwota około 600 do 750 zł miesięcznie, koszty utrzymania domu latem to kwota około 700 zł, a w sezonie grzewczym dodatkowo dochodzi około 500 zł miesięcznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 30 września 2014 r. odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Rz 94/12 w zakresie udzielonego prawa pomocy. Sąd wojewódzki wyjaśnił, że ponownie złożony przez A. M. wniosek o przyznanie prawa pomocy, zmierzający do zmiany poprzednio wydanego postanowienia w zakresie prawa pomocy, należało rozpatrzyć na podstawie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej P.p.s.a.), pod kątem zmiany okoliczności sprawy. Mając na uwadze fakt, że ponowny wniosek A. M. dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego, a zatem stanowi wniosek o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, Sąd I instancji wskazał, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępcy procesowego m.in. adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Po zbadaniu obecnie złożonego wniosku skarżącego o prawo pomocy Sąd uznał, że nie zaistniały przesłanki do jego uwzględnienia. W ocenie Sądu porównanie danych, które były podstawą wydania postanowienia referendarza z 17 lutego 2012 r. z informacjami określonymi w aktualnie złożonym wniosku, doprowadziło do wniosku, że doszło do zmian w sytuacji skarżącego na jego korzyść. Sąd zaznaczył, że we wcześniejszym wniosku skarżący wskazał, że pozostaje w gospodarstwie domowym składającym się z czterech osób, zaś w aktualnie złożonym wniosku podał, że w skład gospodarstwa wchodzą trzy osoby. Podkreślenia wymaga, że zwiększeniu uległ również dochód rodziny tj. z kwoty 1548 zł (387 zł na osobę) do 1603,32 zł (534,44 zł na osobę) i to bez uwzględnienia emerytury skarżącego (1020,52 zł), która w świetle oświadczenia jego pełnomocnika wykorzystywana jest w całości na potrzeby strony nie związane z utrzymaniem własnym i domu (skarżący jest nałogowym alkoholikiem i pieniądze z emerytury nie przeznacza na rodzinę). Powyższe, zdaniem Sądu, powoduje, że skarżący nie może otrzymać prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd uznał, że mimo ponoszonych przez rodzinę skarżącego kosztów związanych z leczeniem (lekarstwa dla żony i syna to kwota 600-750 zł miesięcznie) i utrzymaniem ich sytuacja nie pogorszyła się, a uległa minimalnej poprawie. Nieznaczna poprawa sytuacji skarżącego, nie może stanowić postawy do zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2012 r. ani w części, w której zwolniono go od kosztów sądowych, ani w zakresie odmowy ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Sąd zauważył, że argumentacja skarżącego o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika celem sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną, bowiem nie rozumie "treści kasacji", nie może przemawiać za przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż przy sporządzaniu takiego pisma procesowego nie obowiązuje tzw. przymus adwokacko-radcowski, a więc skarżący może osobiście sporządzić odpowiedź na skargę kasacyjną. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika A. M., domagając się przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego, który miałby reprezentować go w toczącym się postępowaniu. W uzasadnieniu skarżący przywołał te same okoliczności, które były rozpatrywane w zaskarżonym postanowieniu z dnia 30 września 2014 r. Dodatkowo wskazał na skomplikowany charakter toczącego się postępowania, który powoduje, że skarżący nie jest w stanie, bez profesjonalnej pomocy, skutecznie prezentować swoich racji, zwłaszcza gdy pozostali uczestnicy postępowania z takiej pomocy korzystają. Wskazując na pogorszenie się stanu zdrowia skarżący podniósł, że konieczne i uzasadnione jest rozszerzenie zakresu przyznanego prawa pomocy o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Skarżący zaznaczył, że z uwagi na wysokie koszty usług profesjonalnych pełnomocników, rodzina nie może zapewnić sobie pełnomocnika z wyboru. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W myśl art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do takich postanowień niewątpliwie należy postanowienie Sądu w zakresie przyznania prawa pomocy. W okolicznościach niniejszej sprawy, kiedy skarżący otrzymał prawo pomocy na mocy prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2012 r., w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych a odmówiono mu ustanowienia adwokata należało dokonać oceny w oparciu o art. 165 P.p.s.a. czy w sytuacji skarżącego nastąpiła taka zmiana okoliczności, która uzasadnia zmianę dotychczasowego postanowienia. Badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 P.p.s.a. sąd jest zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Przez "zmianę okoliczności sprawy" należy rozumieć zarówno wszelkie zmiany w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści niż uprzednio wydane (tak w postanowieniu NSA z dnia 30 maja 2014 r. sygn. akt II FZ 673/14 (orzeczenia.nsa.gov.pl ). Sąd analizując oświadczenia skarżącego oraz przedłożone na ich poparcie dokumenty stwierdził, że odniesienie pierwotnej sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego do aktualnej nie wskazywało na zmianę okoliczności uzasadniającą zmianę zakresu udzielonej pomocy prawnej. Sąd w skarżonym postanowieniu wskazał, że zmniejszyła się z czterech do trzech liczba osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżącego. Jednocześnie zwiększeniu uległ dochód rodziny tj. z kwoty 1548 zł (387 zł na osobę) do 1603,32 zł (534,44 zł na osobę) i to bez uwzględnienia emerytury skarżącego (1020,52 zł), która w świetle oświadczenia jego pełnomocnika wykorzystywana jest w całości na potrzeby strony nie związane z utrzymaniem własnym i domu (skarżący jest nałogowym alkoholikiem i pieniędzy z emerytury nie przeznacza na rodzinę). Sąd uznał również, że mimo ponoszonych przez rodzinę skarżącego kosztów, związanych z leczeniem (lekarstwa dla żony i syna to kwota 600-750 zł miesięcznie) i utrzymaniem, ich sytuacja nie pogorszyła się, a uległa minimalnej poprawie. Mając na uwadze kryteria udzielania prawa pomocy określone w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. tj. konieczność wykazania, że osoba wnioskująca o pomoc wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji słusznie uznał, że z akt sprawy wynika nieznaczna poprawa sytuacji skarżącego, która nie może stanowić podstawy do zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2012 r. ani w części, w której zwolniono go od kosztów sądowych, ani w zakresie odmowy ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem NSA, okoliczność ponoszenia kosztów leczenia w wysokości od 600 do 750 zł miesięcznie z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy syna skarżącego G. M. i leczenie żony A. M. była przedmiotem oceny przy poprzednim orzekaniu o zakresie prawa pomocy. Nikt nie poddawał w wątpliwość tego, że chora żona i syn ponoszą koszty leczenia. Zatem ta okoliczność nie jest nową w sprawie i nie może wskazywać na pogorszenie się sytuacji skarżącego. Zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych nadal jest zasadne z uwagi na wysokie w zestawieniu z dochodem koszty utrzymania rodziny. Sąd I instancji mówiąc o nieznacznej poprawie sytuacji miał na myśli nie tylko wyższy dochód na osobę w rodzinie, co wprost wyartykułował, ale także okoliczność, że dochód z emerytury skarżącego też musi być doliczony do dochodu ogólnego rodziny. Znajduje to potwierdzenie w stanowisku Sądu I instancji, że środki finansowe jakie otrzymuje skarżący z tytułu emerytury powinien w pierwszej kolejności przeznaczyć na zaspokojenie własnych potrzeb, w tym na pokrycie kosztów postępowania sądowego. NSA uważa, że okoliczność, iż rodzina faktycznie nie korzysta z dochodu skarżącego nie może determinować rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zwłaszcza, że to skarżący jest stroną tego postępowania i to w jego interesie jest kontynuowanie postępowania z jak najlepszym dla niego skutkiem. W ocenie NSA, Sąd I instancji słusznie zauważył, że za przyznaniem profesjonalnego pełnomocnika nie może przemawiać okoliczność braku zrozumienia skargi kasacyjnej i subiektywna potrzeba skierowania odpowiedzi na skargę. O tym czy ustanowić profesjonalnego pełnomocnika powinny decydować przesłanki obiektywne np. obowiązek przygotowania pisma przez taką osobę tzw. przymus adwokacko-radcowski z art. 175 P.p.s.a., którego niedotrzymanie pozbawiałoby stronę możliwości obrony swych praw. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie występuje. Prawidłowo Sąd I instancji zauważył, że przy sporządzaniu takiego pisma procesowego jakim jest odpowiedź na skargę kasacyjną nie obowiązuje tzw. przymus adwokacko-radcowski, a więc skarżący może osobiście sporządzić odpowiedź na skargę kasacyjną bez obawy, że argumenty tam zawarte zostaną pominięte przez Sąd. Należy zwrócić uwagę na fakt, że skarżący wcześniej nie widzieli przeszkód, by takie pismo sformułować we własnym zakresie (k.129). Z możliwości tej skorzystali także na obecnym etapie rozpatrywania sprawy przesyłając odpowiedź na skargę kasacyjną w piśmie z dnia 22 września 2014 r., które poprzedziło złożenie zażalenia na przedmiotowe postanowienie z dnia 30 września 2014 r. Zatem za niezasadne należało uznać twierdzenie skarżącego, że konieczne jest ustanowienie radcy prawnego dla obrony jego praw w tym postępowaniu. Poza tym za niecelowe należało uznać ustanowienie radcy prawnego do czynności, której skarżący może dokonać samodzielnie bez obawy ujemnych skutków procesowych takiej czynności. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.