II OZ 1222/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 października 2014 r., sygn. akt II SA/Gl 118/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku – Białej z dnia [...] listopada 2014r., nr [...] w przedmiocie przywrócenia stosunków wodnych na gruncie postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przyznać skarżącemu E. D. prawo pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 19 października 2014 r., sygn. akt II SA/Gl 118/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił E. D. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku – Białej z dnia [...] listopada 2014r., nr [...] w przedmiocie przywrócenia stosunków wodnych na gruncie. W uzasadnieniu podniesiono, że na druku urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. W treści wniosku podał, że samotnie prowadzi gospodarstwo domowe zamieszkując w lokalu o pow. 45,8 m2. W skład jego majątku wchodzi nieruchomość rolna o pow. 16 arów, natomiast wnioskodawca nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych ani też przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 euro. Źródłem dochodu E. D. jest emerytura w wysokości 2300 zł miesięcznie. Na wezwanie referendarza sądowego skarżący nadesłał szereg dokumentów, z których wynika, że jego dochód stanowi kwota 2337 zł netto miesięcznie, za mieszkanie skarżący płaci czynsz w wysokości 461 zł miesięcznie oraz fundusz remontowy w wysokości 96 zł, a za usługi telekomunikacyjne (telefon – 34,74 zł). Oprócz tego wnioskodawca dostarczył dokumentację medyczną oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, z której wynika, że jest on osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Ponadto skarżący podał, że co miesiąc około 120 zł przeznacza na wykupienie niezbędnych lekarstw, za energię elektryczną, wodę, gaz i TV co miesiąc płaci około 180 zł (rachunki są w posiadaniu córki strony, która wyjechała na wakacje), zaś koszty niezbędnej rehabilitacji wynoszą około 500 zł. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 sierpnia 2015 r. oddalono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego uzasadnieniu wskazano, że skarżący nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki, która kosztuje. Ponadto załączył 3 rachunki za leki opiewające na kwotę 338 zł podkreślając, że kwota ta rozkłada się na około 6 tygodni. Na wezwanie Sądu skarżący oświadczył w piśmie z dnia 26 września 2015 r., że Teresa Szmidt nie jest jego partnerką, natomiast osoba ta mieszka w tym samym bloku co skarżący i jest uprawniona do odbioru korespondencji w jego imieniu podczas jego nieobecności. Dodatkowo podał, że dziennie przeznacza około 30 zł na żywność. Wojewódzki Sąd Administracyjny przytaczając art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. oraz art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd podał, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zdaniem Sądu brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Sąd dokonał oceny stanu majątkowego skarżącego, jego dochodu i sytuacji życiowej w oparciu o treść złożonego przez niego formularza, z którego wynika, że źródłem utrzymania się skarżącego jest świadczenia emerytalne w łącznej wysokości 2337 zł netto miesięcznie. Skarżący przeznacza około 120 zł miesięcznie na zakup lekarstw. Po opłaceniu wskazanych wydatków do dyspozycji skarżącego pozostaje około 1000 zł. Z tych wszystkich względów Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie spełnia określonych w art. 245 i art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Z osiąganych dochodów ma możliwość zgromadzenia odpowiednich środków finansowych na potrzeby związane z toczącym się postępowaniem. W ocenie Sądu skarżącego nie można bowiem uznać za osobę rzeczywiście ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Jego dochód nie jest na tyle niski, że przy uwzględnieniu kosztów utrzymania, jest w stanie odłożyć wystarczające środki na poniesienie kosztów postępowania i to biorąc nawet pod uwagę, że ponosi on pewne wydatki na swoje leczenie. Zdaniem Sądu odmowa przyznania prawa pomocy nie ograniczy skarżącemu prawa do sądu. W zażaleniu E. D. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Skarżący podkreślił, że jest osobą starszą (74 lata) i schorowaną (choroba przewlekła, nieuleczalna). Podniósł także, że w wydatkach należy uwzględnić koszty ponoszone na zakup ubrania, opłacenie sprzątania i prania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stan majątkowy wnioskodawcy uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w całości, a więc w zakresie, jaki jest niezbędny skarżącemu do zapewnienia mu prawa do wniesienia skargi kasacyjnej – tj. przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach niezasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. E. D. spełnia bowiem warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz złożonych dokumentów wynika bezsprzecznie, że skarżący nie jest w stanie zabezpieczyć środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania, w tym ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący w związku z licznymi schorzeniami zmuszony jest pozostawać pod opieką lekarzy specjalistów i ponosić systematycznie znaczne koszty leczenia i rehabilitacji oraz zagwarantowania opieki ze strony osoby trzeciej. Na poparcie tych okoliczności skarżący przedstawił kartę wypisową leczenia szpitalnego (k.85) oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (k.86). Sytuacja majątkowa skarżącego, dochody i ponoszone wydatki oraz stan zdrowia skarżącego uzasadniają uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Okoliczności niniejszej sprawy oraz konstytucyjne prawo do sądu przemawia za zagwarantowaniem skarżącemu możliwości skorzystania z drogi sądowej i dochodzenia swych praw. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.