II OZ 226/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w M. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 22 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Op 5/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 22 lutego 2013 r., II SA/Op 5/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił Stowarzyszeniu [...] w M. (dalej Stowarzyszenie) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Stowarzyszenie do skargi załączyło formularz wniosku PPPr, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji podkreślił, że skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (j.t. Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm., dalej prawo o stowarzyszeniach bądź p.o.s.), w związku z czym środki na swą działalność uzyskuje ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 p.o.s.). W ocenie Sądu I instancji, ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, że określając cele i formy działania jego założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na jego działalność, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Realizując cele regulaminowe, np. przez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie stowarzyszenia winni - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie działania w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. przez zwiększenie liczby członków lub zwiększenie składki. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niezasadne byłoby zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama strona pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych. Sąd I instancji uznał, że Stowarzyszenie nie wykazało spełnienia przesłanek zawartych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). Wskazując, że Stowarzyszenie zostało wpisane do ewidencji stowarzyszeń w dniu 11 lutego 2011 r., a więc dwuletni okres funkcjonowania, przy niewielkiej comiesięcznej składce, pozwolił na zgromadzenia środków na swą działalność, w tym na koszty sądowe. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie. Zarzuciło naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przez niewłaściwe zastosowanie i w rezultacie błędne przyjęcie, że Stowarzyszenie nie wykazało spełnienia przesłanek materialnych określonych w tym przepisie, które warunkują przyznanie prawa pomocy i art. 45 Konstytucji RP przez ograniczenie prawa do sądu z uwagi na barierę finansową, które Stowarzyszenie nie jest w stanie przekroczyć. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stowarzyszenie nie należy do podmiotów, które w myśl art. 239 p.p.s.a. korzystają z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a. zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej winna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Lexis Nexis 2010, s. 568, uw. 3 i postanowienia NSA z: 23.01.2009 r., II OZ 20/09, LEX nr 557480; 26.01.2009 r., II OZ 28/09, LEX nr 537851). Obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na podatników przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, że stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (postanowienie NSA z dnia 2.03.2012 r., I OZ 114/12, LEX nr 1120726). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a jego uzasadnienie rozbudowane merytorycznie i przekonujące. Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swych praw przed sądem, winno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swą działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swą działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na podatnika (postanowienie NSA z 08. 01.2013 r., II OZ 1149/12, cbosa). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nadto przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, co stanowiłoby zaprzeczenie zasady, że organizacja społeczna winna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe i majątek. Z tych względów i na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.