II OZ 283/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Chlebny po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 21 stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Gd 642/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w części przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 21 stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Gd 642/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił B. D. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wyjaśnił, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na druku PPF wskazał, że posiada dom o pow. 100 m2 i gospodarstwo rolne o pow. 3 ha, z którego dochód w wysokości 800 zł miesięcznie przeznaczony jest na jego utrzymanie. Skarżący oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, pomaga mu czasem rodzina. Podkreślił także, że w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 229/10 został zwolniony od kosztów sądowych. W związku z wątpliwościami co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżący został wezwany do złożenia dokumentów i wyjaśnień, w odpowiedzi na które przedstawił potwierdzenie wypłaty w dniu 14 marca 2014 r. kwoty 4180 zł, którą otrzymał tytułem dopłat do gruntów rolnych. Oświadczył, że na rachunkach bankowych nie posiada żadnych środków, przedstawił nakaz płatniczy w przedmiocie wymiaru podatku rolnego i podatku od nieruchomości za rok 2014 w kwocie 534 zł oraz dokument o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników ze składką miesięczną 126 zł. Przedstawił rachunki dotyczące energii elektrycznej wystawione na nazwisko A. D. i adres [...], oświadczył także, że nie zbywał żadnych gruntów w ciągu 5 lat, podczas gdy w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 229/10 wskazywał, że posiada 6 ha gruntów rolnych, zatem o 3 ha więcej niż obecnie, ale skarżący nie udzielił wyjaśnienia w tym zakresie. Wówczas skarżący oświadczył także, że osiąga dochód na poziomie ok. 1000 zł, tak jak obecnie, mimo że uprawiany areał jest obecnie o połowę mniejszy. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 17 listopada 2014 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprzeciwie wniesionym od powyższego postanowienia skarżący co do kwestii uprawianego areału wyjaśnił, że stan prawny gospodarstwa nie był w pełni uregulowany, stąd też rozbieżności co do areału pomiędzy oświadczeniem złożonym w przedmiotowym postępowaniu, a oświadczeniem złożonym w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 229/10. Wyjaśnił także, że różnica dochodów w oświadczeniach złożonych w obu postępowaniach nie wykracza poza normalną zmianę stosunków gospodarczych na przestrzeni 4 lat. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji zajął stanowisko, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych ze swoim udziałem w sprawie. Podkreślił, że został zobowiązany do przedstawienia wyciągów z posiadanego rachunku bankowego oraz innych dokumentów, na podstawie których możliwe byłoby ustalenie istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę zasadności wniosku, jednak tego nie uczynił. Sąd I instancji uznał zatem, że selektywne podawanie przez skarżącego informacji i nieprzedłużenie wymaganych dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych, co uniemożliwia dokonanie pełnej oceny jego sytuacji finansowej pozwalającej uznać, że zwolnienie od kosztów powinno być mu przyznane. Sąd I instancji zwrócił także uwagę na to, że rachunki za energię elektryczną zostały wystawione na inną osobę i inny adres, niż adres zamieszkania skarżącego. Podkreślił też, powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, że przeciwko uwzględnieniu wniosku przemawiała okoliczność, iż wnioskodawca jest właścicielem domu o znacznej powierzchni, którym może swobodnie dysponować, a w szczególności uczynić go przedmiotem zabezpieczenia pożyczki lub przeznaczyć pod wynajem w celu uzyskania z niego dochodu. B. D. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia, względnie jego uchylenia. W jego uzasadnieniu skarżący wskazał, że utrzymuje się jedynie z emerytury (jej części) i pracy na gospodarstwie, którego stan wymaga nakładów, wskazał, że według twierdzeń Sądu Rejonowego w [...] gospodarstwo w tym kształcie nie ma zapewnionej żywotności ekonomicznej. Skarżący podniósł, że dom, w którym mieszka został wybudowany ok. 60 lat temu i wymaga kapitalnego remontu, ściany pękają, w części pomieszczeń zapada się sufit. Skarżący nie jest w stanie wynająć części domu, a wartość domu i jego stan nie pozwalają na zawarcie umowy pożyczki z zabezpieczeniem na tej nieruchomości. Podkreślił, że nie ma żadnych środków na rachunku bankowym. Do zażalenia skarżący dołączył kserokopię książeczki oszczędnościowej Banku Spółdzielczego nr [...] na potwierdzenie tego, że w dniu 14 marca 2014 r. dokonał wypłaty w kwocie 4 180 zł, a pozostały stan oszczędności wyniósł kwotę 5,27 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Należy wskazać, że niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem. Jak wynika z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, że spełnia on ustawowe przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych. To na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Na gruncie niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości stanowisko Sądu I instancji, który przyjął, że skarżący pomimo wezwania nie przedłożył części dokumentów, na podstawie których możliwe byłoby ustalenie sytuacji majątkowej skarżącego i zweryfikowanie twierdzeń, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych. Skarżący nie przedstawił wyciągów posiadanych przez siebie rachunków bankowych, a oświadczenie, że na tych rachunkach nie posiada żadnych środków pieniężnych jest gołosłowne i niewystarczające do oceny aktualnej sytuacji finansowej skarżącego. Twierdzenie to skarżący podniósł także w zażaleniu, ale również i tu nie przedstawił żądanych wyciągów bankowych. Nie ma zatem możliwości dokonania oceny stanu zgromadzonych zasobów pieniężnych lub ich braku, jak to skarżący twierdzi, źródeł i wysokości księgowanych na nich wpływów oraz rodzaju i wysokości ponoszonych za ich pośrednictwem obciążeń. Skarżący został wyraźnie wezwany do przedstawienia dokumentów źródłowych w celu potwierdzenia danych dotyczących jego stanu majątkowego, a ich nieprzedstawienie uniemożliwia dokonanie pełnej oceny aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego. Skarżący nie wykazał również dokumentami źródłowymi wysokości ponoszonych wydatków, przedstawił jedynie faktury za energię elektryczną, które jak słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji, zostały wystawione na nazwisko A. D. oraz na adres [...] podczas gdy skarżący mieszka pod innym adresem. Brak jest zatem podstaw do uznania, że koszty wskazane w powyższych fakturach stanowią wydatki skarżącego związane z jego gospodarstwem domowym. Przedstawione przez skarżącego dokumenty, a dotyczące wysokości składek na rolne ubezpieczenie społeczne, wymiaru podatku rolnego i od nieruchomości oraz wysokości dopłat nie stanowią pełnego obrazu jego sytuacji finansowej i nie mogą stanowić podstawy oceny, że skarżący spełnia warunki do zwolnienia go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Niejasna jest również sytuacja dotycząca dochodów skarżącego, który raz twierdził, że posiada dochód w wysokości 800 zł z gospodarstwa rolnego, a w zażaleniu podniósł, że utrzymuje się z częściowej emerytury i pracy na gospodarstwie, jednak nie dołączył żadnych dokumentów, z których wynikałby wysokość otrzymywanego świadczenia emerytalnego oraz wysokość dochodu z pracy na gospodarstwie. Należy podzielić ocenę Sądu I instancji również co do tego, że skoro skarżący posiada majątek w postaci stumetrowego domu, powinien rozważyć podjęcie działań zmierzających do pozyskiwania dochodów z tego majątku. Powyższej oceny nie podważają twierdzenia skarżącego zawarte w zażaleniu, że dom znajduje się w złym stanie na tyle, że nie może stanowić zabezpieczenia ewentualnej pożyczki, ani też nie nadaje się na wynajem. Po pierwsze, skarżący nie przedstawił żadnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń, a po drugie należy stwierdzić, że wyłącznie na właścicielu ciąży obowiązek dbania o własny majątek i ponoszenia z tego tytułu nakładów finansowych, aby zachować go w należytym stanie i aby mógł on przynosić, w razie potrzeby, pożytki. Zaniedbania w zakresie wskazanego obowiązku ze strony osoby uprawnionej należy potraktować jako marnotrawienie majątku. Doświadczenie życiowe wskazuje bowiem, że właściciel, w szczególności takich dóbr jak nieruchomości, powinien regularnie ponosić nakłady związane z konserwacją i remontami w celu zachowania należytego stanu technicznego, a co za tym idzie także i wartości nieruchomości. Dlatego należało uznać, że przedstawione w zażaleniu okoliczności nie mogą stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego z kosztów sądowych. W ślad za Sądem I instancji należy zaakcentować, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i przysługuje tym, którzy w związku z wykazaną ciężką sytuacją nie są w stanie wygospodarować jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych. Trzeba pamiętać, że koszty te stanowią należność publicznoprawną, z której zwolnienie prowadzi do konieczności pokrycia tej należności ze Skarbu Państwa, zatem musi być szczególnie wnikliwie uzasadnione w oparciu o rzetelne, kompletne i spójne informacje wskazane przez stronę domagającą się zwolnienia. Taka sytuacja w odniesieniu do skarżącego nie miała miejsca, gdyż zaniechał on wykonania wezwanie do przedstawienia żądanej dokumentacji. Na podstawie niepełnych informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy i w pismach wyjaśniających nie jest możliwa ocena, czy skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie, zwłaszcza że na obecnym etapie postępowania jedynym kosztem byłby wpis sądowy od skargi w kwocie 500 zł. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. W rozstrzyganym przypadku Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego pełnych informacji, pomimo wyraźnego żądania, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. W tych warunkach zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od kosztów sądowych należało uznać za odpowiadające prawu. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji postanowienia.