II OZ 360/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 lutego 2016 r., sygn. akt II SA/Gl 808/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. Z. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 26 lutego 2016 r., sygn. akt II SA/Gl 808/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił B. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej. W uzasadnieniu postanowienia Sąd przywołał podstawy prawne udzielenia prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.") i stwierdził, że do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez skarżącego zakresie konieczne jest uznanie, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze Sąd wskazał, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia przez strony kosztów sądowych związanych z ich udziałem w sprawie a zatem strona wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Sąd wskazał, że z oświadczenia oraz dokumentów przedłożonych przez skarżącego wynika, iż osiąga on łączny dochód w wysokości 4000 zł z tytułu najmu nieruchomości. Oświadczył też, że jego miesięczne wydatki wynoszą około 3.933 zł. Wydatki te zostały oszacowane w przybliżeniu. Udokumentowane zostały jedynie wydatki związane z ubezpieczeniem samochodu i energią elektryczną (jednak niższe niż w oświadczeniu). Pozostałe wydatki nie zostały udokumentowane (np. 600 zł miesięcznie tytułem podatku od nieruchomości). Ponadto wydatek w wysokości 500 zł miesięcznie na paliwo, w ocenie Sądu, nie wydaje się wydatkiem koniecznym w utrzymaniu. Zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał w sposób wystarczająco przekonujący, że zasługuje na dofinansowanie z budżetu państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dofinansowania. Na pomoc państwa nie zasługuje osoba posiadająca udziały w nieruchomościach o takiej wartości, że przynoszą one dochód w wysokości 4 tys. zł. miesięcznie. Jest to dochód na tyle wysoki, że pozwala na wygospodarowanie kwoty 500 zł w celu uiszczenia wpisu od skargi. Oceniając przesłanki dotyczące przyznania prawa pomocy z realiami sprawy, Sąd uznał, że brak było podstaw do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w utrzymaniu swojej rodziny i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 P.p.s.a. odmówił przyznania prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący zaskarżając je w całości. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na treść postanowienia, tj. art. 260 § 1 P.p.s.a. poprzez jego niezastosownie polegające na braku rozpatrzenia zarzutów podniesionych w sprzeciwie na postanowienie referendarza sądowego i brak weryfikacji, czy wydane przez niego postanowienie było prawidłowe i zasługiwało na uwzględnienie, czy też nie było prawidłowe i winno podlegać zmianie bądź uchyleniu. Nadto zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanego postanowienia, polegający na przyjęciu, że skarżący uzyskuje dochody pozwalające na wygospodarowanie środków niezbędnych na pokrycie kosztów sądowych w sprawie, pomimo tego, że przeznacza on w całości uzyskiwany dochód na pokrycie kosztów utrzymania siebie i brata. Zdaniem skarżącego, błędem było przyjęcie, iż koszty zakupu paliwa do samochodu nie są niezbędne, pomimo tego, że samochód jest potrzebny skarżącemu do dojazdu na uczelnię oraz do poruszania się pomiędzy uczelnią a miejscem pracy i miejscem zamieszkania. W oparciu o tak postawione zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie mu zwolnienia od kosztów sadowych. Wystąpił także o dopuszczenie dowodu z zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego w I. na okoliczność wysokości zadłużenia skarżącego. W uzasadnieniu zażalenia skarżący stwierdził, że wysokość uzyskiwanych dochodów nie pozwala jednoznacznie ustalić, czy jest on w stanie bez uszczerbku dla siebie i rodziny uiścić wpis od skargi. Istotne jest uwzględnienie wskazywanych przez niego okoliczności takich jak: toczące się przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne dotyczące należności o łącznej wysokości 250.000 zł, zajęcie jego rachunków bankowych, prowadzenie egzekucji przeciwko prowadzonej przez niego spółce na kilkuset tysięcznych należności, brak uzyskiwania przez spółkę jakiegokolwiek dochodu. Sąd powinien uwzględnić wysokość uzyskiwanego przez niego dochodu w kontekście obciążającego go zadłużenia, czego nie uczynił. Sąd skoncentrował się natomiast na okolicznościach przemawiających za oddaleniem wniosku. Skarżący zwrócił uwagę, że Sąd wbrew treści art. 260 § 1 P.p.s.a. nie orzekł czy zaskarżone postanowienie wydane przez referendarza sądowego było słuszne czy nie. Skarżący podniósł, że koszt zakupu paliwa do samochodu stanowi niezbędny koszt jego utrzymania bowiem samochód służy mu do dojazdu na uczelnię, na której studiuje w trybie stacjonarnym, zlokalizowaną w innym mieście. Służy mu także do przemieszczania się między uczelnią, pracą i miejscem zamieszkania. Prowadząc jednoosobowo spółkę musi nadzorować pracowników i spotykać się z klientami. Komunikacja publiczna nie pozwala bowiem na szybkie przemieszczanie się pomiędzy kilkoma miastami. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przesłanki przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, określa z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którym następuje to gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez przedstawienie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena, czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony. Podkreślić należy, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, strona poprzez swoje działanie powinna zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy (postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1537/15 dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową skarżącego, Sąd I instancji właściwie uznał, że w oparciu o dostarczone dokumenty nie można było uznać, iż wiarygodnie przedstawił on swoją sytuację majątkową i rodzinną. Tym samym Sąd pozbawiony został podstaw, w oparciu o które mógłby uznać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z oświadczenia złożonego w formularzu PPF wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z bratem O. Z. ur. w [...] r. uczniem szkoły średniej, który nie osiąga żadnych dochodów. Zamieszkują w domu o pow. 200 m2. Skarżący posiada udziały we współwłasności w kilku niezabudowanych nieruchomościach gruntowych położonych w T. Z uwagi na niewielki udział we współwłasności nie może nimi swobodnie dysponować ani ich obciążyć. Jedna z nieruchomości zabudowana jest pawilonami handlowymi, których wynajem stanowi jedyne źródło utrzymania jego i brata. Dochód z tego tytułu wynosi około 4000 zł miesięcznie. Skarżący oświadczył, że wydatki związane z utrzymaniem to m.in. 200 zł za opłaty za energię elektryczną, 660 zł opłaty za ogrzewanie gazowe, 500 zł za paliwo do auta, 133 zł OC samochodu, 1500 zł wyżywienie, 600 zł podatek od nieruchomości. Ogółem wydatki miesięczne ich gospodarstwa domowego to 3.933 zł. W piśmie z dnia [...] listopada 2015 r. uzupełniono powyższy wniosek o dokumenty potwierdzające dochód z najmu pawilonów handlowych PIT-28 za 2014 r. na kwotę [...] zł, dokumenty będące podstawą wyliczenia zryczałtowanego podatku od dochodów z najmu za okres od stycznia 2015 r. do czerwca 2015 r. około 4.300 zł, KRS spółki G. Sp.z o.o., której skarżący jest jedynym udziałowcem i prezesem zarządu, informację z CEIDG o zawieszeniu działalności przez G. ul. S. [...] z siedzibą w T. od 1 kwietnia 2015 r. Ponadto dołączono zawiadomienia o zajęciu rachunków bankowych spółki G. Sp. z o.o. w związku z egzekucją należności przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. na łączną kwotę [...] zł, zajęcie rachunku bankowego skarżącego przez Prezydenta Miasta T. na łączną kwotę [...] zł oraz [...] zł. Na wezwanie referendarza sądowego do uprawdopodobnienia okoliczności przedstawionych we wniosku poprzez udokumentowanie wydatków związanych z utrzymaniem, przedłożenie treści umów najmu, podanie wielkości udziałów we współwłasności nieruchomości wspomnianych we wniosku skarżący poinformował, że kopii umów najmu nie posiada bowiem zawierane były one przez poprzedniego współwłaściciela nieruchomości (babkę skarżącego A. Z.), której jest następcą prawnym. Dokumenty te po śmierci babki, na skutek włamania do jej domu zostały utracone. Wskazano, że jest współwłaścicielem sześciu nieruchomości zabudowanych i niezabudowanych (jedna obciążona hipotecznie - S.) oraz właścicielem dwóch niezabudowanych nieruchomości w T. (jedna z nich obciążona hipoteką przymusową na rzecz Gminy T. z tytułu podatku od nieruchomości na kwotę ponad 110 000 zł, druga wolna od obciążeń). Poinformowano, że skarżący nie posiada aktualnych rachunków za media. W sprzeciwie skarżący oświadczył, że nie otrzymuje wynagrodzenia w związku z pełnieniem funkcji prezesa spółki ani nie została mu wypłacona dywidenda z tytułu posiadanych udziałów bowiem spółka osiągnęła stratę. Dołączył dokumenty świadczące o stracie spółki i fakturę za energie elektryczną na kwotę 259 zł za 2 miesiące. W oparciu o taki materiał dowodowy orzekał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po sprzeciwie wniesionym przez skarżącego na postanowienie referendarza sądowego z dnia 22 stycznia 2016 r. odmawiające przyznania prawa pomocy. W tym miejscu należy wyjaśnić, że wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy nie powoduje konieczności kontroli przez Sąd prawidłowości tego postanowienia. Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji tej ustawy mocą ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. W związku z tym wniesiony sprzeciw powoduje to, że postanowienie referendarza sądowego traci moc (przestaje wywierać skutki prawne) a kwestia prawa pomocy na nowo, niejako od początku rozpatrywana jest przez sąd jako I instancja. Zatem Sąd nie ocenia wówczas słuszności wywodów referendarza sądowego w zakresie przesłanek udzielenia prawa pomocy ale dokonuje na nowo samodzielnej oceny ich zaistnienia w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie. Zatem zarzut zażalenia naruszenia art. 260 § 1 P.p.s.a. był chybiony bowiem Sąd orzekał na mocy przepisów sprzed nowelizacji. Jak wynika z akt sprawy skargę w niniejszej sprawie złożono w dniu 17 lipca 2015 r. (k. 6 akt), a więc przed wejściem w życie nowej ustawy tj. 15 sierpnia 2015 r. Dopiero nowa regulacja art. 260 § 2 P.p.s.a. przewiduje, że w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zatem dopiero w nowym stanie prawnym Sąd orzekając jako II instancja będzie zobowiązany odnieść się do zarzutów sprzeciwu i jego argumentacji. NSA nie podziela też zarzutu błędnych ustaleń faktycznych dokonanych w niniejszej sprawie przez Sąd. Można uznać, że skarżący wykazał i uprawdopodobnił wysokość dochodów otrzymywanych z najmu w wysokości 4000 zł miesięcznie. Choć niejasnym pozostaje dlaczego skarżący nie dysponuje umowami, na podstawie których pobiera od najemców czynsz. W obrocie gospodarczym trudno wyobrazić sobie, że strony regulują wzajemne zobowiązania na podstawie bliżej nieokreślonych dokumentów. Jeśli nawet pierwotne umowy zaginęły, to musi istnieć np. aneks do pierwotnej umowy wskazujący osobę skarżącego jako wynajmującego, będącego następcą prawnym poprzedniej strony umowy - babci i wskazujący aktualną stawkę czynszu, która przecież co jakiś czas może ulegać zmianie z uwagi na zmieniające się koszty związane z najmem pawilonów. Zapewne najemcy posiadają tekst umowy wskazującej kwotę należnego czynszu. Jednak skarżący nie poczynił starań by kopie takich dokumentów dostarczyć w celu weryfikacji dochodów otrzymywanych z najmu i Sąd musiał przyjąć, że dochód z tego źródła odpowiada temu, który określa PIT 28. Zdaniem NSA, skarżący w niewystarczającym stopniu dla dokonania oceny jego sytuacji finansowej uprawdopodobnił wydatki związane z koniecznym utrzymaniem jego i brata. Same oświadczenie o wydatkach zawarte w formularzu PPF i szczątkowe rachunki potwierdzające złożone oświadczenie nie wskazują na fakt ich rzeczywistego ponoszenia. Skoro skarżący reguluje zobowiązania związane z utrzymaniem domu, w którym mieszka to takowe rachunki powinien posiadać. To samo dotyczy podatku od nieruchomości w kwocie 600 zł (decyzje wymiarowe podatku). Twierdzenie, że koszt zakupu paliwa do samochodu, który służy skarżącemu do przemieszczania się pomiędzy uczelnią, pracą i domem jest kosztem koniecznym w jego utrzymaniu jest bezzasadne. O ile podróż autem skraca czas potrzebny na dotarcie do punktu docelowego i w obecnych czasach wydaje się być koniecznością, to nie sposób uznać, że prowadząc aktywne życie zawodowe nie można korzystać z komunikacji publicznej. Okoliczność, że przeciwko skarżącemu toczy się postępowanie egzekucyjne nie oznacza, że ponosi on obecnie obciążenia wynikające z tego tytułu. Jak wskazał skarżący jedna z nieruchomości położona przy ul. J. w T. została obciążona hipoteką przymusową z tytułu zaległości w podatku od nieruchomości na kwotę 110.000 zł. To wyczerpuje zarazem roszczenie wskazane w tytułach wykonawczych wystawionych przeciwko skarżącemu, których dotyczą zajęcia rachunków bankowych przesłane do akt sprawy. Można zatem uznać, że organ egzekucyjny zabezpieczył w pełni swoje roszczenie i zajęcia rachunków bankowych są obliczone jedynie na potencjalne zmniejszenie zadłużenia a nie uszczuplenie jedynego dochodu skarżącego z tytułu najmu. Gdyby zajęcie dotyczyło wierzytelności pochodzących z umów najmu, to można by uznać, że wobec prowadzonej egzekucji jedyny dochód skarżącego został uszczuplony. Wówczas mogłoby to mieć wpływ na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego. Ponadto w ocenie NSA, wiarygodność składanych przez skarżącego oświadczeń jest wątpliwa z uwagi na fakt, że skarżący nie informuje czy nieruchomość przy ul. B. w T., będąca jego wyłączną własnością przynosi jakiekolwiek pożytki. Nie informuje, że jest obciążona hipotecznie. Oświadczył, że pożytków nie przynoszą nieruchomości, których jest współwłaścicielem poza nieruchomością przy ul. D., którą wynajmuje (k. 348). Kolejną wątpliwość budzi informacja wynikająca z rachunku za prąd z dnia 29 grudnia 2015 r., który to rachunek stwierdza, że dotyczy punktu poboru energii zlokalizowanego pod adresem ul. L. [...],[...] T. Skarżący nie wspominał dotychczas o posiadaniu jakiegokolwiek mieszkania, w szczególności pod ww. adresem. Adres ten nie pokrywa się z adresem posiadanych działek, w których ma on udziały we współwłasności. Jednocześnie pokreślenia wymaga, że skarżący dysponuje co miesięcznym dochodem z prowadzenia działalności gospodarczej przekraczającym 4000 zł. Okoliczność ta wskazuje, że jest w stanie wyasygnować 500 zł na wpis w niniejszej sprawie (k.355-356, 358-360). Mając powyższe na uwadze należy zgodzić się z Sądem I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób wystarczająco przekonujący, że nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu w wysokości 500 zł, bowiem mogłoby to doprowadzić do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym dla niego i brata. Skarżący posiadając potencjał w postaci nieruchomości (te we współwłasności i na własność), które mogą być źródłem dochodu przy dołożeniu starań i poczynieniu pewnych oszczędności w wydatkach na utrzymanie będzie w stanie uiścić wpis sądowy w niniejszej sprawie, bez konieczności korzystania z pomocy budżetu państwa. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.