II OZ 383/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 07 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G. S. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Lu 875/14, odmawiającego przyznania G. S. prawa pomocy w sprawie ze skargi G. S. na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie W dniu 24 sierpnia 2014 r. G. S. wniósł do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego. Skarżący wezwany do uzupełnienia braku w postaci podpisu skargi w dniu [...] października 2014 r. złożył podpisany egzemplarz skargi a przy nim wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek ten nie został podpisany przez skarżącego. Postanowieniem z dnia 19 listopada 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący wniósł sprzeciw, w którym stwierdził, że, wbrew twierdzeniom referendarza sądowego, jego sytuacja majątkowa nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych w pełnej wysokości. Jednocześnie podniesiono, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został podpisany a Sąd nie wezwał skarżącego o uzupełnienie tegoż braku. W ocenie skarżącego w zaistniałej sytuacji merytoryczne rozpoznanie wniosku nie było możliwe a wydanie postanowienia należało uznać za przedwczesne. Zarządzeniem sędziego z dnia 27 stycznia 2015 r. uznano, że wniosek skarżącego G. S. z dnia [...] października 2014 r. o przyznanie prawa pomocy został złożony skutecznie wobec niespornej okoliczności, że pochodzi od skarżącego i stanowi załącznik do podpisanego egzemplarza skargi złożonego także w dniu [...] października 2014 r. Postanowieniem z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Lu 875/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił przyznania G. S. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd uznał, że analiza sytuacji majątkowej skarżącego, wynikająca z danych i oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozwala uznać skarżącego za osobę ubogą. Sąd zaznaczył, że skarżący jak i jego żona osiągają stałe dochody z tytułu zatrudnienia, które wynoszą łącznie około 8 500 zł miesięcznie oraz dochód z posiadanej nieruchomości rolnej w kwocie około 500 zł miesięcznie. Sytuacja finansowa skarżącego jest więc stabilna. Rodzina skarżącego ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Skarżący posiada bowiem dom o powierzchni [...] m2 oraz mieszkanie o powierzchni [...] m2. Na jego majątek składa się również nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha oraz dwa samochody. Oceniając możliwości płatnicze skarżącego Sąd zauważył, że skarżący, jako właściciel domu o powierzchni [...] m2 i jednocześnie mieszkania o powierzchni [...] m2 ma możliwość wynajęcia którejś z tych nieruchomości, w celu zwiększenia dochodów rodziny. W związku z tym należało uznać, że skarżący jest w stanie wygospodarować środki na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd podkreślił, że na ocenę zasadności złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może mieć wpływu to, że skarżący jest obciążony spłatą kredytu hipotecznego i konsumpcyjnego. Sąd podniósł, że w orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, iż kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Zobowiązania cywilnoprawne (umowy kredytowe, umowy pożyczki) nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których należą koszty sądowe, a fakt udzielania skarżącemu kredytów świadczy o jego dobrej kondycji finansowej. Koszty sądowe, jako należności budżetu państwa należy uiszczać na równi z innymi wydatkami obciążającymi skarżącego. Sąd wskazał także na wysokość kosztów sądowych, które skarżący będzie zobowiązany ponieść na aktualnym etapie postępowania – wpis od skargi 500 zł, oraz ewentualnie opłata sądowa od zażalenia 100 zł, opłata kancelaryjna za odpis orzeczenia z uzasadnieniem 100 zł. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. Zaskarżając je w całości wniósł o jego zmianę poprzez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazano na podnoszoną poprzednio okoliczność braku podpisu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący stwierdza, że brak było podstaw prawnych do wydania zarządzenia przewodniczącego z dnia 25 stycznia 2014 r. (powinno być 27 stycznia 2015 r.) w przedmiocie uznania za wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia [...] października 2014 r. za złożony skutecznie. Skarżący konsekwentnie nie zgadza się z oceną Sądu, że jego sytuacja majątkowa pozwala na poniesienie kosztów sądowych. Twierdzi, że zgromadzony majątek a także obciążające go zobowiązania nie pozwalają na pokrycie kosztów sądowych ani w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: "P.p.s.a.") przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Z kolei na mocy art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W tym miejscu warto zauważyć, że Sąd I instancji oceniając sytuację majątkową skarżącego nie skorzystał z możliwości, jaką daje art. 255 P.p.s.a. Zatem należy uznać, że dane i oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie budziły wątpliwości Sądu co do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych w kontekście rozstrzygnięcia o prawie pomocy. Z oświadczenia skarżącego złożonego w niniejszej sprawie wynika, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwojgiem dzieci w wieku szkolnym. W skład jego majątku wchodzi dom o powierzchni [...] m2, mieszkanie o powierzchni [...] m2, nieruchomość rolna o powierzchni około [...] ha oraz dwa samochody osobowe. Na dochód rodziny w łącznej kwocie około 9 000 zł składa się wynagrodzenie za pracę (około 4 000 zł), wynagrodzenie za pracę żony (około 4 500 zł) oraz dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie około 500 zł. Zdaniem skarżącego, jego sytuacja finansowa jest trudna z uwagi na ponoszenie wysokich kosztów utrzymania domu, samochodów oraz konieczność spłaty kredytu hipotecznego i konsumpcyjnego. Ponadto ponosi dodatkowe koszty związane z nauką przez żonę i córkę języków obcych. W ocenie NSA, powyższe informacje stanowią wystarczająca podstawę do dokonania oceny czy sytuacja majątkowa skarżącego obiektywnie rzecz biorąc pozwala na poniesienie przez niego kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z danych tych wynika, że na osobę w tym czteroosobowym gospodarstwie domowym, co miesiąc przypada 2250 zł dochodu. Oczywiście utrzymanie 4 osobowej rodziny, zamieszkującej dom o powierzchni [...] m2, korzystającej z 2 samochodów generuje określone koszty (paliwo, naprawy, media, konserwacja, telefon, Internet itp.) przy czym nie sposób uznać, że miesięczne utrzymanie dzieci w wieku [...] i [...] lat generuje koszt w wysokości 5500 zł. Ponadto słusznie zauważył Sąd I instancji, że skarżący dysponuje mieszkaniem o powierzchni [...] m2, a to daje możliwość jego najmu i uzyskania dodatkowych dochodów. Zdaniem NSA, słusznie Sąd I instancji pominął przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność znacznego obciążenia domowego budżetu kosztami zaciągniętego we frankach szwajcarskich kredytu hipotecznego i kredytu konsumpcyjnego. Koszty postępowania sądowego stanowią przychód Skarbu Państwa i traktowane są jako zobowiązanie publicznoprawne, które korzysta z pierwszeństwa w zaspokojeniu przed innymi zobowiązaniami skarżącego wynikającymi z zawartych przez niego umów. W sytuacji wystąpienia na drogę sądową skarżący powinien liczyć się z koniecznością pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie i mimo już ciążących na nim zobowiązań wyasygnować kwotę potrzebną na jego pokrycie. Możliwość skorzystania z instytucji prawa pomocy nie oznacza, że pomoc taka musi zostać udzielona. Kryterium jej udzielenia jest stan majątkowy wnioskującego. Z założenia pomoc prawna jest wyjątkiem od ogólnej zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony (art. 214 § 1 P.p.s.a.) i ma umożliwiać osobom ubogim skorzystanie z prawa do sądu. Za osoby ubogie należy uznać takie, które mimo wszelkich możliwych starań, z wykorzystaniem całego swojego majątku i jego potencjału nie są w stanie wygospodarować kwoty potrzebnej dla pokrycia kosztów sądowych. Dodatkowo przeznaczenie posiadanego skromnego dochodu na pokrycie kosztów sądowych spowodowałoby niedostatek w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. W realiach niniejszej sprawy nie sposób uznać, że skarżący wykorzystał cały potencjał drzemiący w posiadanym przez niego majątku i także wtedy nie byłby w stanie pokryć kosztów wpisu od skargi w wysokości 500 zł oraz ewentualnych kosztów opłaty od zażalenia, czy opłaty kancelaryjnej za doręczenie i sporządzenie orzeczenia wraz z uzasadnieniem (po 100 zł każde). W tej sytuacji NSA uważa, że Sąd I instancji słusznie uznał, że sytuacja majątkowa skarżącego nie kwalifikuje się do uznania go za osobę ubogą a w konsekwencji nie spełnia on przesłanek do udzielenia mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Odmienna ocena tych samych faktów przez skarżącego nie stanowi podstawy do uchylenia postanowienia Sądu I instancji. W zakresie podnoszonej przez skarżącego okoliczności braku podpisu wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie wezwaniu go do jego uzupełnienia i rozpoznaniu wniosku merytorycznie przez Sąd, NSA stwierdza, że okoliczność ta nie miała wpływu na wynik sprawy a tylko takie uchybienia procesowe mogą być podstawą do uchylenia zaskarżonego postanowienia (art. 174 pkt 2 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.). Zgodnie z § 36 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 września 2003 r. ustanawiającego Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1646) sędzia sprawozdawca wydaje zarządzenia konieczne do sprawnego rozpoznania sprawy, zapoznaje się z wnioskami stron w toku postępowania, decyduje o przeprowadzeniu w sprawie postępowania mediacyjnego lub uproszczonego, sprawdza, czy zarządzenia są terminowo i należycie wykonane. Zatem sędzia przed rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy po sprzeciwie mógł wydać stosowne zarządzenie, które pozwoli nadać bieg sprawie. W kontrolowanej sprawie sędzia zarządzeniem z dnia 27 stycznia 2015 r. (k. 48) uznał, że mimo braku podpisu skarżącego pod wnioskiem są podstawy ku temu by uznać, że wniosek ten został złożony skutecznie. W zarządzeniu tym wskazano, że poza sporem pozostaje okoliczność, że wniosek o przyznanie prawa pomocy z dnia [...] października 2015 r. stanowił załącznik do skargi skarżącego z dnia [...] października 2015 r. podpisanej przez skarżącego. NSA podziela stanowisko zaprezentowane w powyższym zarządzeniu. Nie ulega wątpliwości, że wniosek został dołączony do skargi (przesłany przez skarżącego tym samym listem) i wskazano w nim jako wnioskującego G. S. (rubryka 2.1 formularza PPF), którego podpis widnieje na przesłanej wraz z wnioskiem skardze. Stwierdzone uchybienie, zdaniem NSA, nie wpływa na wynik sprawy, gdyż nie zmienia zasadniczo sytuacji prawnej skarżącego. Uzupełnienie podpisu, co w konkretnym przypadku okazało się zbędne, prowadziłoby do tego samego rozstrzygnięcia merytorycznego. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skarżącego za bezzasadne i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.