II OZ 406/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 26 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 736/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.S. na postanowienie Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 736/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił E.S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.S. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego. Sąd I instancji wskazał, iż E.S. w dniu 29 stycznia 2015 r. (data wpływu do sądu) wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych podając, że jest rolnikiem samotnie prowadzącym gospodarstwo rolne położone na bardzo słabych glebach. Pola uprawne są oddalone 13 km od zabudowań gospodarczych, co podnosi koszty produkcji rolnej. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS z dnia [...] marca 2014 r. został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, powyższe skutkuje tym, że zachodzi konieczność wynajmowania pracowników do cięższych prac w gospodarstwie, co zwiększa koszty tej działalności. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 16 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m² z 1908r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Nie posiada zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Źródłem utrzymania skarżącego pozostaje renta w wysokości 473 zł miesięcznie, w maju 2014 r. w całości zajęta przez Urząd Skarbowy. Dodatkowo wnioskodawca otrzymuje czynsz dzierżawny w wysokości 1.000 zł oraz uzyskał zwrot podatku akcyzowego w kwocie 1.100 zł, a także otrzymał kwotę 1.033 zł tytułem dopłat bezpośrednich. Toczące się postępowania egzekucyjne i zajęcia wierzytelności oraz ruchomości powoduje w ocenie skarżącego paraliż jego produkcji rolnej. Aktualnie skarżący ma zadłużenie na kwotę 15.000 złotych. W oparciu o powyższe okoliczności referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu swojego stanowiska skonfrontował okoliczności powołane we wniosku z informacjami stanowiącymi podstawę cofnięcia w dniu 2 października 2014 r., przyznanego skarżącemu w sprawie niniejszej prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Z zestawienia tych informacji referendarz wywnioskował, że dane zawarte we wniosku w zakresie niskich dochodów i wysokiego zadłużenia są niewiarygodne. Wskazano, że faktycznie E.S. dysponuje znacznym majątkiem i znaczną kwotą środków finansowych. Zataił bowiem, że w dniu 9 stycznia 2013 r. została zasądzona na jego rzecz tytułem spłaty kwota 121.779,25 zł i kwota ta znajduje się w depozycie sądowym. Zataił także fakt, że prowadzone przez niego gospodarstwo prosperuje bardzo dobrze o czym świadczy posiadanie maszyn rolniczych wysokiej jakości oraz hodowla kilkunastu sztuk bydła. Od powyższego postanowienia wnioskodawca wywiódł sprzeciw i podniósł, że nie zgadza się z tym orzeczeniem ponieważ jego sytuacja materialna i fatalny stan zdrowia nie pozwalają na ponoszenie jakichkolwiek kosztów sądowych i wykonywanie czynności przed sądem. Do sprzeciwu została dołączona informacja Dyrektora Sądu Okręgowego w Łomży z [...] lutego 2015 r. Wynika z niej, że do chwili obecnej z depozytów sądowych nie były wypłacane żadne środki na rzecz wnioskodawcy. Nadto została dołączona karta informacja, z której wynika, że wnioskodawca od 26 lutego do 4 marca 2015 r. przebywał w szpitalu z rozpoznaniem ostrego zawału podwsierdziowego.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazał, iż skarżący we wniosku musiał wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w swoim koniecznym utrzymaniu (wnioskodawca nie ma rodziny). W ocenie Sądu I instancji informacje podane we wniosku są niewiarygodne, albowiem nie zostały ujawnione wszystkie okoliczności dotyczące sytuacji materialnej wnioskodawcy. Przedstawiono jedynie okoliczności mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej – niskim dochodzie i wysokim zadłużeniu. A mianowicie wnioskodawca podał, że źródłem stałego miesięcznego utrzymania pozostaje renta w wysokości 473 zł. Otrzymuje również czynsz dzierżawny w wysokości 1.000 zł oraz uzyskał jednorazowy dochód z tytułu: zwrotu podatku akcyzowego w kwocie 1.100 zł i dopłat unijnych w wysokości 1033 zł. W skład jego majątku wchodzą: nieruchomość rolna o powierzchni 16 ha oraz drewniany dom o powierzchni 60 m² z 1908 r. Aktualnie ma zaległości w płaceniu bieżących rachunków oraz toczą się w stosunku do niego postępowania egzekucyjne na kwotę 15.000 zł, co znacznie ogranicza produkcję rolną. W złożonym wniosku został zatajony fakt, że w dniu 9 stycznia 2013 r. została zasądzona na jego rzecz tytułem spłaty kwota 121.779,25 zł i kwota ta znajduje się w depozycie sądowym. Fakt, że nie została ona wypłacona wnioskodawcy, w żaden sposób nie przeczy temu, że to on nadal jest dysponentem tych środków. Wniesiony sprzeciw nie zawiera żadnych konkretów, które pozwoliłyby na dokonanie odmiennej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy niż wynikająca z postanowienia referendarza. Okoliczności takiej nie może stanowić fakt przebycia ostrego zawału serca. Jest to bowiem okoliczność świadcząca o złym stanie zdrowia, a nie o złej sytuacji materialnej. Wnioskodawca nie wykazał związku pomiędzy przebytą chorobą a ewentualnym pogorszeniem swojej sytuacji materialnej (nie przedstawiono żadnych rachunków które mogłyby świadczyć o większych wydatkach). Nadto w sprzeciwie wnioskodawca nawet nie próbował odnieść się do wykazanego zatajenia posiadanych środków trwałych, tj. maszyn i pojazdów rolniczych oraz chowu bydła. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako: "p.p.s.a."), Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. E.S. złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił: 1. stronniczą ocenę zebranych w sprawie dowodów, z których wcale nie wynika, że wnioskodawca jest w stanie ponosić koszty sądowe i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika; 2. zupełny brak zrozumienia sytuacji życiowej i materialnej osoby samotnej w wieku 63 i poważnie chorej; 3. uznanie za dowód donosu Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Wysokiem Mazowieckiem, który nie posiada żadnej wiedzy w tym zakresie. W uzasadnieniu zażalenia skarżący wskazał, iż do dnia dzisiejszego nie otrzymał z wpłaconej do depozytu sądowego kwoty ani jednej złotówki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu wynika obowiązek wykazania przez stronę, że w jej sytuacji majątkowej nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności jej wniosku. Zatem przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, określonym w art. 245 § 3 i 4 p.p.s.a., następuje w sytuacji wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jedynymi przesłankami warunkującymi udzielenie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym są zatem przesłanki materialne. Instytucja ta została wprowadzona w celu umożliwienia dochodzenia swoich praw przed sądami osobom znajdującym się w skrajnie trudnej sytuacji materialnej, które w żadem sposób nie są w stanie uzyskać środków niezbędnych dla pokrycia kosztów postępowania sądowego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy zgodzić się z dokonaną przez Sąd I instancji oceną sytuacji finansowej i możliwości płatniczych skarżącego, co znajduje swoje uzasadnienie w dokonanej przez Sąd I instancji analizie okoliczności sprawy oraz przekazanych przez Sądy powszechne orzeczeń, które miały bezpośredni wpływ na sytuację majątkową skarżącego w momencie kiedy składał oświadczenia na potrzeby przyznania prawa pomocy. Zasadnicze znaczenie dla oceny prawidłowości zaskarżonego postanowienia Sądu I instancji miał posiadany przez skarżącego od dnia 25 kwietnia 2014 r. depozyt sądowy w kwocie 100.000,00 zł, uzupełniony w dniu 25 czerwca 2014 r., kwotą 17.779,25 zł. Zatem w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy tj. 28 stycznia 2015 r. skarżący mógł dysponować kwotą, która niewątpliwie umożliwiała pokrycie kosztów postępowania przez sądem. Warto zaznaczyć, że oceniając możliwości finansowe strony na potrzeby prawa pomocy bierze się pod uwagę nie tylko to jakim majątkiem faktycznie i rzeczywiście dysponuje, ale także jakie ma on możliwości finansowe. Chodzi o to jakim majątkiem mógłby rzeczywiście dysponować, gdyby wykorzystał możliwości finansowe, które posiada. Wskazanie posiadania, czy też możliwości posiadania tak znacznej kwoty powinna być zgłoszona Sądowi na etapie rozpoznawania wniosku o udzielenie prawa pomocy. Niewątpliwie skarżący zataił tę informację, a Sąd I instancji prawidłowo w wyniku podjętych czynności wyjaśniających utwierdził się w przekonaniu, że wiarygodność oświadczeń skarżącego co do jego stanu majątkowego zasadniczo odbiegała od przesłanek umożliwiających udzielenie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Oceniając zarzut strony, że Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego - składając wniosek o cofnięcie udzielonego skarżącemu prawa pomocy - uzasadnił to posiadanym przez skarżącego majątkiem i innymi niż ujawnione przez skarżącego dochody, bez wskazania dowodów na potwierdzenie podniesionych okoliczności należy podkreślić, że Sąd I instancji co prawda przywołał okoliczności wskazane w tym wniosku, ale miało to na celu potwierdzenie tezy, że skarżący zataił informacje mające znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że Sąd I instancji zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że po weryfikacji oświadczeń skarżącego w zestawieniu ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia