II OZ 422/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia I. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2017 r., sygn. akt IV SA/Po 297/15, dotyczące odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi I. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: oddalić zażalenie I. K. (dalej jako skarżący) wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] lutego 2015r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego. Następnie wraz z zażaleniem na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 stycznia 2016 r., którym odmówiono wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu podał, iż prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, a źródłem ich utrzymania jest gospodarstwo rolne o pow. 21,60 ha przynoszące dochód ok. 2500 zł. miesięcznie. Nie posiada żadnych akcji, udziałów, obligacji, kosztowności oraz oszczędności, a oprócz gospodarstwa rolnego posiada dom pow. 140 m2, mieszkanie o pow. 120 m2, ciągnik U., ciągnik N., samochód osobowy T. i samochód dostawczy P. Sąd w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 poz. 270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.) w piśmie z dnia 8 marca 2016 r. (odebranym w dniu 29 marca 2016 r.) wezwał skarżącego do doprecyzowania swojej sytuacji majątkowej poprzez wskazanie źródeł przychodu oraz wysokości dochodu osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, przedłożenie spisu posiadanych przez skarżącego i osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe rachunków bankowych oraz przedłożenie wyciągów bankowych dokumentujących operacje finansowe wykonane na posiadanych rachunkach bankowych od dnia 1 października 2015 roku, wykazanie za pomocą kserokopii dokumentów (np. rachunków, faktur za media itp.) jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz prowadzenia gospodarstwa rolnego, przedłożenie kopi zeznania podatkowego za 2014 i 2015 r. (własnego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym), wskazanie rodzaju produkcji rolnej, jego skali oraz ilości zwierząt, oraz określenie czy wnioskodawca korzysta z dopłat do produkcji rolnej (jeżeli tak to należy podać wysokość dofinansowania) i przedstawienie dokumentacji finansowej prowadzonego gospodarstwa rolnego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie nadesłanym dnia 11 kwietnia 2016 r. wyjaśnił, że nie składa zeznań podatkowych a jedynym dochodem w gospodarstwie domowym prowadzonym wraz z żoną jest dochód z gospodarstwa rolnego wynoszący 2.500 zł. Powyższy dochód bilansuje się z miesięcznymi wydatkami na opłaty i podatki oraz utrzymanie domu (w tym gaz, woda, opał, remonty) i wydatki na środki czystości, odzież, lekarstwa i wyżywienie. Wnioskodawca poinformował także, że posiadany rachunek bankowy (z którego wyciągu nie przedłożono) obsługuje dopłaty do produkcji rolnej, których wysokości nie wyjawiono, gdyż są to opłaty do produkcji rolnej a nie do opłat sądowych. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 kwietnia 2016 r. odmówiono wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W wyniku sprzeciwu wniesionego przez skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 24 maja 2016 r. utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 19 kwietnia 2016 r. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 21 czerwca 2016 r. odrzucił zażalenie I. K. na ww. postanowienie z dnia 24 maja 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniami z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt II OZ 1254/16 oraz II OZ 1255/16 uchylił ww. postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 24 maja i 21 czerwca 2016 r. ze względu na zastosowanie przez Sąd I instancji znowelizowanego brzmienia art. 260 P.p.s.a., w sytuacji gdy powinien zastosować ww. przepis w brzmieniu dotychczasowym, tj. obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. Następnie WSA w Poznaniu rozpoznając ponownie kwestię prawa pomocy w wyniku wniesionego przez skarżącego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 297/15, postanowieniem z dnia 14 marca 2016 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd stwierdził, że z uwagi na wszczęcie postępowania sądowoadministracyjnego w niniejszej sprawie przed 15 sierpnia 2015 r. zastosowanie znajdzie art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji, zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Sąd zauważył, że skutkiem wniesionego przez skarżącego sprzeciwu jest utrata mocy zakwestionowanego postanowienia i konieczność merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przechodząc do merytorycznego rozpoznania wniosku o prawo pomocy Sąd wskazał, że uwzględniając nieostre kryteria udzielenia prawa pomocy sformułowane w art. 246 § 1 P.p.s.a. - konieczne jest dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy, celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa, bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu. Stąd też - w przypadku gdy oświadczenia zawarte we wniosku budzą wątpliwości lub okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony oraz jej stanu rodzinnego - stosownie do art. 255 P.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd podkreślił, że powołany przepis wprost upoważnia do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, iż wnioskodawca nie wyjaśnił w pełni sytuacji finansowej, gdyż wbrew wezwaniu nie przedłożył żądanych dokumentów, w tym w szczególności dotyczących swojej sytuacji finansowej w tym dokumentów dotyczących uzyskiwanych dochodów oraz stałych wydatków oraz nie przedstawił żadnych szczegółowych informacji dotyczących prowadzonego gospodarstwa rolnego. Za wystarczające nie można było uznać wyjaśnień złożonych przez wnioskodawcę zarówno co do deklarowanych kwot wydatków jak i braku przedstawienia dokumentów finansowych w tym wyciągów bankowych. Sąd zwrócił uwagę, że analiza powyższych dokumentów jest konieczna do ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, gdyż zadeklarował on prowadzenie gospodarstwa rolnego o pow. upraw rolnych 21,60 ha. Brak powyższych danych, przy braku jakichkolwiek informacji, co do rodzaju prowadzonej produkcji rolnej uniemożliwia ocenę spełnienia przez skarżącego przesłanek do przyznania mu wnioskowanego prawa pomocy. Sąd podniósł także, że pismo skarżącego stanowiące odpowiedź na wezwanie do uzupełnienia informacji przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożone zostało w sądzie po wyznaczonym do tego terminie 7 dni od odebrania wezwania tj. w dniu 11 kwietnia 2016 r. Sąd uznał, że skoro skarżący uchylił się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 P.p.s.a. dowodów w zakreślonym terminie, to powinien liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Podkreślił, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy, co znalazło wyraz w wydanym przez Sąd rozstrzygnięciu o odmowie przyznania prawa pomocy na podstawie art. 245 §1 - 2, art. 246 §1 pkt 1, art. 255 oraz art. 260 P.p.s.a. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie domagając się jego uchylenia w całości, sprostowania i uzupełnienia części orzekającej, zwolnienia od kosztów od zażalenia w części oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że przy rozpatrywaniu sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd pominął fakt, że sprawa dotyczy wstrzymania wykonania decyzji Wójta Gminy Dominowo z dnia [...] czerwca 2014 r. w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia budowy turbin wiatrowych na terenie Gminy Dominowo. Zdaniem skarżącego, Sąd błędnie ocenił jego sytuację materialną. Skarżący stwierdził, że nie został wezwany do przedstawienia swojej aktualnej sytuacji majątkowej, która uległa pogorszeniu w 2017 r. Wobec powyższego skarżący domaga się sprostowania i uzupełnienia błędów popełnionych w zaskarżonym postanowieniu, w części orzekającej i uzasadnieniu. Nadto skarżący potwierdził konieczność udzielenia mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 P.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy i jest przyznawana osobom charakteryzującym się trudną sytuacją materialną. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma służyć temu by osoby najgorzej sytuowane pod względem materialnym wnosząc sprawę do sądu mogły skorzystać z ochrony swych praw w wywiedzionym postępowaniu sądowym. Zasadniczo więc sąd rozpatrując wniosek o udzielenie prawa pomocy koncentruje się na dokonaniu oceny czy sytuacja strony pod względem materialnym i osobistym uniemożliwia jej poniesienie kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. W tym celu strona zobowiązana jest uprawdopodobnić poprzez oświadczenia i dokumentację źródłową, że rzeczywiście poniesienie przez nią kosztów jej udziału w sprawie jest niemożliwe lub może pociągnąć za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla siebie i rodziny. Brak przedstawienia przez stronę okoliczności pozwalających na dokonanie oceny jej możliwości finansowych skutkuje tym, że sąd nie ma podstaw do dokonania takiej oceny i odmawia prawa pomocy. Dlatego też unikanie przez stronę przedstawienia własnej, rzeczywistej sytuacji majątkowej musi skutkować oddaleniem wniosku o prawo pomocy w żądanym zakresie. Poprzez unikanie należy także rozumieć sytuację kiedy strona lakonicznie lub bardzo ogólnie opisuje swoją sytuację zaś wezwana do wykazania określonych okoliczności i danych nie udziela żadnych konkretnych informacji co do stanu własnych finansów z kolei wezwana do udokumentowanie swych ogólnych twierdzeń o stanie majątkowym nie wykonuje obowiązku w tym zakresie. Właśnie z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Mając powyższe na uwadze przyjąć należy, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W ocenie NSA, Sąd I instancji słusznie uznał, że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Z art. 255 P.p.s.a. wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawca został wezwany przez WSA w Poznaniu do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Jednak nie udzielił on wyczerpującej odpowiedzi na powyższe wezwanie. Skarżący udzielił jedynie lakonicznych informacji, które w żaden sposób nie wypełniały zakresu skierowanego do niego wezwania i nie przedstawiały jego sytuacji materialnej w sposób klarowny i dający podstawy do wiarygodnych ustaleń w tym zakresie. Nie nadesłał dokumentów potwierdzających wydatki oraz wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. Sąd I instancji postąpił prawidłowo, podejmując działania na podstawie art. 255 P.p.s.a., gdyż zmierzały one do dokładnego ustalenia stanu majątkowego i sytuacji materialnej skarżącego, która jest przesądzającym o udzieleniu prawa pomocy warunkiem. Sąd dążył do zbadania wszelkich okoliczności określających sytuację materialną skarżącego celem rozpatrzenia jego wniosku. Jednak brak oświadczenia wnioskodawcy w tym zakresie nie pozwalał na ustalenie w sposób jednoznaczny i pozbawiony wątpliwości relacji osiąganych dochodów do ponoszonych wydatków. Tym samym nie pozwalał na stwierdzenie, iż strona nie jest w stanie wygospodarować środków pieniężnych umożliwiających zwolnienie od kosztów sądowych. Podkreślić jeszcze raz należy, że to rolą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Gdy strona występująca o prawo pomocy nie wykonuje wezwań Sądu w zakresie przedstawienia okoliczności świadczących o jej rzeczywistej sytuacji majątkowej, to tym samym uniemożliwia sobie, niejako na własne życzenie dokonanie oceny jej sytuacji materialnej przez Sąd. Przy braku wiarygodnych oświadczeń wnioskodawcy, dokumentacji źródłowej potwierdzającej jego stan majątkowy Sąd nie ma podstaw do twierdzeń, że ma do czynienia z osobą ubogą a zatem nie ma przesłanek do udzielenia prawa pomocy w żądanym zakresie. Okoliczność wystąpienia przez skarżącego z wnioskiem o prawo pomocy na etapie wnoszenia zażalenia od postanowienia o odmowie wstrzymania wykonania decyzji Wójta Gminy Dominowo nie ma wpływu na niniejsze postępowanie dotyczące jedynie udzielenia prawa pomocy. Zatem zarzut zażalenia, iż Sąd I instancji nie wziął tego pod uwagę rozstrzygając o prawie pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Chybione jest też twierdzenie, że Sąd I instancji powinien przed wydaniem zaskarżonego postanowienia wzywać skarżącego do przedstawienia jego aktualnej sytuacji materialnej. Sąd I instancji miał dokonać oceny czy skarżący na etapie rozpatrywania jego wniosku o prawo pomocy wiarygodnie przedstawił swoją sytuację majątkową. To, że rozpatrywanie wniosku przeciągnęło się w czasie z uwagi na podejmowane przez stronę środki odwoławcze, nie uzasadnia ponownego ustalania sytuacji materialnej strony. Skarżący miał możliwość przedstawienia swojej sytuacji materialnej i zajął stanowisko w tym zakresie w odpowiedzi na wezwanie z 11 kwietnia 2016 r. Skoro na wezwanie w trybie art. 255 P.p.s.a. nie udzielono wyczerpujących odpowiedzi zbędne było ponawianie tej czynności przez Sąd Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.