II OZ 473/13

POSTANOWIENIE Dnia 20 czerwca 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 1038/12 o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. G., K. G., G. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 7 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 1038/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił J. G., K. G., G. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że J. G., K. G. i G. G. wezwani do uiszczenia solidarnie wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, złożyli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie wskazując, że nie są w stanie ich ponieść. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu skarżący oświadczyli, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Posiadają dom o pow. 238 m2 oraz ½ udziałów w nieruchomości rolnej o pow. 1,5 ha, dodatkowo G. G. posiada mieszkanie zakupione za kredyt. W oświadczeniu o stanie majątkowym i dochodach wnioskodawcy podali także, że posiadają samochód osobowy [...], oszczędności w kwocie [...]zł, a ich dochód miesięczny wynosi [...]zł brutto. Zdaniem skarżących, rozpoznawana sprawa została zainicjowana wnioskiem firmy P. spółka z o.o., zatem obowiązek poniesienia kosztów sądowych powinien obciążać wskazaną spółkę. Sąd podał, że postanowieniem z dnia 20 grudnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił skarżącym zwolnienia od kosztów sądowych w niniejszej sprawie, a odpis powyższego postanowienia został doręczony skarżącym w dniu 28 grudnia 2012 r. W ustawowym terminie skarżący złożyli sprzeciw od powyższego postanowienia. Zdaniem skarżących nie jest dopuszczalne obarczanie ich kosztami postępowania wywołanego działaniem uczestnika – P. spółka z o.o. w S. Podnieśli, że nie mogą zgodzić się ze stanowiskiem referendarza sądowego, że nie ma znaczenia kto zainicjował postępowanie administracyjne, bowiem w ich ocenie jest to bardzo istotne z uwagi na to, że niezgodne z prawem działania uczestnika doprowadziły skarżących do wszczęcia niniejszego postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie przytoczył art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. A zatem, zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, że sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, czyli tak jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem rozpoznania. Powyższe oznacza, że sąd nie wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia. Nadto Sąd powołał art. 245 § 1 ustawy p.p.s.a., stosownie do którego prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ww. ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane, gdy wnioskujący o taką pomoc wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zaznaczył, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W ocenie Sądu na podstawie danych zawartych w złożonym wniosku PPF wnioskodawców nie można zaliczyć do osób, których środki do życia są ograniczone, a poniesienie wydatków związanych z postępowaniem sądowym wiązałoby się z uszczerbkiem koniecznego utrzymania dla rodziny na co wskazuje dochód trzyosobowej rodziny, kształtujący się na poziomie [...] zł miesięcznie, czyli [...] zł na osobę, a także posiadany przez nich majątek – dom, nieruchomość rolna oraz samochód. Ponadto należy zwrócić uwagę na posiadane przez skarżących oszczędności w kwocie [...] zł. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd podniósł, że skarżący nie wykazali, że faktycznie znajdują się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odnosząc się do argumentów podniesionych w sprzeciwie, dotyczących braku podstaw do obarczania skarżących kosztami postępowania, Sąd wskazał, że w art. 199 p.p.s.a. wyrażono zasadę, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Skoro K. G., J. G. oraz G. G. poprzez złożenie przedmiotowej skargi zainicjowali postępowanie sądowe, zatem są oni zobowiązani do ponoszenia kosztów postępowania w zakresie związanym z ich udziałem w postępowaniu. Dopiero w razie ewentualnego uwzględnienia skargi przez sąd w wyroku, sąd orzeknie o zwrocie kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw ( art. 200 p.p.s.a.). Zażalenie na powyższe postanowienie wnieśli K. G., J. G. oraz G. G. zaskarżając je w całości. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podnieśli, iż zaskarżone postanowienie nie odpowiada prawu i nie powinno ostać się w obrocie prawnym. Skarżący podnieśli, że nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, a nadto niedopuszczalnym jest obarczanie ich kosztami postępowania, które wszczęte zostało na skutek działania uczestnika. Skarżący nie zgadzają się ze stanowiskiem Sądu, iż nie ma znaczenia kto zainicjował postępowanie, albowiem działanie uczestnika postępowania jest niezgodne z prawem, co zmusiło skarżących do wszczęcia niniejszej sprawy. Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odrzucił zażalenie K. G. i G. G. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku K. G., J. G. i G. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Określenie "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Ocenie sądu podlega jedynie sytuacja materialna podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Tym samym podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące inicjatora postępowania administracyjnego, którego działania zmusiły skarżących do złożenia skargi nie mogą mieć wpływu na rozpoznanie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Żaden przepis prawa nie uzależnia zwolnienia od kosztów sądowych od przyczyn i okoliczności wszczęcia postępowania administracyjnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie K. G., J. G. i G. G. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wskazują, że skarżący nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warto dodać, iż skarżący zostali wezwani do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi – w kwocie 500 zł – solidarnie. Solidarność oznacza, iż "kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (solidarność dłużników)" – art. 366 Kodeksu cywilnego. Skarżący dysponują stałym dochodem w wysokości [...] złotych miesięcznie brutto, są właścicielami nieruchomości o powierzchni [...] oraz [...] udziałów w nieruchomości rolnej o pow. [...] ha. Sąd I instancji, oceniając wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy, trafnie zwrócił uwagę na powyższe okoliczności. Podkreślić też należy, iż skarżący posiadają oszczędności w kwocie [...] zł. W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zasadnie uznał, iż skarżący posiadając stałe miesięczne dochody, dom, nieruchomość rolną i samochód oraz oszczędności są w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.