II OZ 538/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 5 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 339/13 odmawiające A. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. W. na postanowienie Warmińsko – Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] lutego 2013 r., Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2013 r.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm.) odmówił A. W. przyznania prawa w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że A. W. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie ze skargą na postanowienie Warmińsko - Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia 18 lutego 2013 r. stwierdzające niedopuszczalność zażalenia na postanowienie Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Ełku z dnia [...] stycznia 2013 r. odmawiające wyłączenia inspektora PINB w Ełku z prowadzenia postępowania w sprawie wykonania robót budowlanych przy budowie przyłączy: wodno-kanalizacyjnego, energetycznego do sześciu budynków gospodarczych oraz wykonania w nich sześciu instalacji wod.-kan. i elektrycznych bez odpowiedniego zezwolenia w miejscowości Orzechowo [...] na dz. nr [...], gm. S. W zarządzeniu z dnia [...] kwietnia 2013 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł. Skarżący w dniu 2 maja 2013 r. - data nadania przesyłki poleconej - wystąpił z wnioskiem, na urzędowym formularzu, o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, iż prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz trójką dzieci. Do ich majątku należą: dom o powierzchni 110 m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 28,36 ha. Skarżący wykazał dochody własne z tytułu działalności rolniczej "rolnik - 745,20 zł" oraz z tytułu diety radnego 100 zł, co stanowi kwotę 845 zł na osobę. Nadto skarżący podniósł, że ponosi koszty związane z dojazdem dzieci do szkoły, ponadto żona lecz się i ponosi koszty związane z powrotem do zdrowia. Do wniosku strona załączyła zaświadczenie o dochodowości gospodarstwa rolnego - roczny dochód 44.712,14 zł. Postanowieniem z dnia 10 maja 2013 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podano, że wobec przedstawionej sytuacji materialnej skarżącego oraz jego rodziny nie można stwierdzić, aby w sprawie zachodziła przesłanka uzasadniająca przyznanie skarżącemu prawa pomocy, czy to w zakresie całkowitym, czy też w zakresie częściowym. Na to postanowienie A. W. złożył sprzeciw. Nie zgodził się z rozstrzygnięciem negując w całości domniemanie o jego majętności. Podał, że wykazał dochody rzeczywiste, natomiast dochody z załączonego zaświadczenia są nierealne i wykazują jedynie urzędowe domniemanie, które jest wyliczone przeliczeniowo. Obecna sytuacja w rolnictwie jest trudna, a plony nie są nawet w połowie tak wysokie jak wskazuje to zaświadczenie. Majątku również nie jest w stanie sprzedać celem opłaty kosztów sądowych. Wyjaśnił, że jego sytuacja majątkowa jest trudna i w chwili obecnej nie jest w stanie ponieść takich kosztów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmawiając A. W. przyznania prawa pomocy przytoczył w uzasadnieniu postanowienia treść art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., a następnie stwierdził, iż zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Sąd podkreślił, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Sąd przytoczył art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którymi przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd podkreślił, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od ogólnej zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych i zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Sąd wskazał, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od tej generalnej reguły. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja była na tyle trudna, iż nie dysponuje wystarczającymi środkami na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Przede wszystkim Sąd podniósł, iż w niniejszej sprawie wysokość wpisu sądowego wynosi 100 zł. Biorąc pod uwagę wyłącznie zadeklarowane przez skarżącego dochody (a nie przychody wykazane w zaświadczeniu), które określił miesięcznie jako 845 zł na osobę, co oznacza, że miesięcznie strona skarżąca dysponuje dochodem w wysokości 4.225 zł, bowiem prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną i trójką niepełnoletnich dzieci. Na ten dochód składa się uzyskiwana przez stronę dieta radnego w wysokości 500 zł oraz dochód z posiadanego gospodarstwa rolnego o powierzchni 28,4555 ha, w tym użytków rolnych 26,4083 ha, a przeliczeniowych 16,0653 ha. Nadto Sąd wyjaśnił, że wskazany w zaświadczeniu Wójta Gminy S. dochód z gospodarstwa opiewa na kwotę 44.712,14 zł rocznie, co miesięcznie stanowi 3.726 zł. Jednakże to sam skarżący w swoim oświadczeniu podał, ze dochód z gospodarstwa rolnego na osobę wynosi 745,20 zł. Wprawdzie strona wskazała, że ponosi wydatki związane z dowożeniem dzieci do szkoły w Orzechowie oraz koszty związane z leczeniem żony, jednakże nie określiła wielkości tych kosztów, co przy wykazanym dochodzie rodziny nie pozwala na stwierdzenie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Posiadany przez stronę skarżącą majątek, który wykazany został we wniosku o przyznanie prawa pomocy tj. dom oraz gospodarstwo rolne, natomiast jego wartość oszacowana przez skarżącego została podana w oświadczeniu o stanie majątkowym za 2011 r. (dostępnym na stronie internetowej bip.stare-juchy.pl) i określona jako 2.100.00,00 zł oznacza, że strona posiada znacznej wartości majątek, który może zostać wykorzystany w celu poniesienia niezbędnych kosztów postępowania sądowego. Powyższe nie oznacza, że strona musi pozbawić się swojego majątku aby pokryć koszty postępowania, które z uwagi na wielkość wpisu oraz wysokość wydatku związanego z ustanowieniem w sprawie profesjonalnego pełnomocnika nie są znaczące, gdyż posiadany majątek znacznej wartości może wykorzystać celem uzyskania niezbędnych środków płatniczych bez potrzeby jego wyzbywania się. Wobec wykazanego dochodu oraz wielkości kosztów sądowych niezbędnych do poniesienia w tej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał aby jego sytuacja materialna oraz rodzinna była tego rodzaju, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku dla swojej rodziny. W tym stanie sprawy Sąd stwierdził, że dzięki posiadanemu majątkowi, skarżący może zdobyć środki pieniężne niezbędne do sfinansowania udziału w postępowaniu sądowym bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zwłaszcza, że na ten cel może przeznaczyć środki pieniężne pochodzące z diety radnego, skoro dochody z tytułu działalności rolniczej z trudnością jednak wystarczają na potrzeby bieżące jego 5-osobowej rodziny. Nie można uznać skarżącego za osobę rzeczywiście ubogą, skoro w skład jego majątku wchodzą wymienione wyżej nieruchomości, a rodzina uzyskuje dodatkowy miesięczny dochód w wysokości 500 zł z tytułu diety. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. W. A. W. zakwestionował ocenę Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, iż skarżący i jego rodzina są majętni. Skarżący podał, że posiada pewne miesięczne dochody, ale ich wysokość nie starcza na potrzeby własne, a jego sytuacja materialna i rodzinna jest tego rodzaju, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku dla jego rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku A. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Określenie "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, z jednej strony bierze pod uwagę obciążenia finansowe wnioskodawcy, z drugiej strony możliwości finansowe. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem wykazanie przez stronę, że nie jest ona w stanie sprostać kosztom postępowania. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa dotycząca okoliczności z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek ( por. J.P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, komentarz, wyd. prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2004, s. 319). W niniejszej sprawie zgodzić należy się ze stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, że A. W. nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść "pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Osiągane przez wnioskodawcę zarobki, a także posiadany majątek (dom, nieruchomość rolna) pozwalają przyjąć, iż może uiścić niezbędne dla prowadzenia postępowania koszty. Skarżący dysponuje stałym miesięcznym dochodem w kwocie 845,20 zł. na osobę. Takie dochody skarżący wykazał we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nadto z załączonego przez skarżącego zaświadczenia o dochodowości z gospodarstwa rolnego wynika, iż skarżący posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 28,4555 ha, w tym użytków rolnych 26,4083 ha, przeliczeniowych 16,0653 ha, a roczny dochód wynosi 44.712, 14 zł. W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zasadnie uznał, iż skarżący posiadając znaczny majątek (dom, nieruchomość rolną o znacznej powierzchni oraz stałe miesięczne dochody jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.