II OZ 827/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 10 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 lipca 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 30/15 oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi J. J. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] października 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji po wznowieniu postępowania postanawia: oddalić zażalenie Wyrokiem z dnia 11 marca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie sygn. akt II SA/Kr 30/15 oddalił skargę J. J. (dalej jako skarżący) na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] października 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji po wznowieniu postępowania. Po otrzymaniu wyroku skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu bowiem zamierzał wnieść skargę kasacyjną od powyższego wyroku. W uzasadnieniu swego wniosku podał, iż nie jest w stanie ponieść wymienionych kosztów bez uszczerbku dla rodziny a sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane wymogiem adwokacko – radcowskim. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynikało, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną oraz córką. Rodzina utrzymuje się z działalności gospodarczej prowadzonej przez wnioskodawcę i dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego. Dochód ten skarżący określa na kwotę 3000 zł. Żona skarżącego nie pracuje, nie ma żadnych dochodów. Z oświadczenia skarżącego znajdującego się w aktach sprawy wynika, iż posiada dom o pow. 150 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 8 ha. Nie wykazuje natomiast faktu posiadania cennych ruchomości ani oszczędności. Małżonka nie posiada samochodu. Strona wykazuje jedynie fakt posiadania ciągnika rolniczego. Na wezwanie Sądu wystosowane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; zwanej dalej P.p.s.a.) skarżący wyjaśnił, iż żona nie posiada dochodów ani oszczędności a jedyny jej majątek to osobiste przedmioty, wyposażenie mieszkania. Skarżący nie osiąga dochodów z tytułu umowy wynajmu, świadczeń socjalnych, zasiłków etc. Wyłącznym jego dochodem jest dochód z tytułu działalności gospodarczej w wysokości 3000 zł. Na posiadanych gruntach prowadzona jest produkcja paszy suchej – siana dla chowu owiec. Dochód z gospodarstwa rolnego skarżący określa na kwotę 10 000 zł rocznie przy czym zaznacza, iż dopłaty unijne w skali roku wynoszą 30 000 zł, ale pochłaniają je koszty produkcji, leczenia zwierząt, zakupu pasz itd. Wskazał także, że miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą 3300 zł bez kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Przedstawił szczegółowe wyliczenie wydatków składających się na ogólną sumę wydatków. Referendarz sądowy WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 22 maja 2015 r. oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego Sąd postanowieniem z dnia 10 lipca 2015 r. oddalił przedmiotowy wniosek bowiem uznał, że ponowna analiza złożonego wniosku nie uzasadnia jego uwzględnienia w całości, ani w części. Informacje podane przez skarżącego nie potwierdziły, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd zauważył, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępcy procesowego m.in. adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zdaniem Sądu I instancji przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez skarżącego zakresie musi więc odbywać się przy dokładnym rozpatrzeniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy, przy czym to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Istotą instytucji prawa pomocy jest to, że znajduje ono zastosowanie wobec osób pozostających w ubóstwie. Sąd stwierdził, że z wniosku strony oraz przedstawionych na żądanie dodatkowych danych wynikało, że gospodaruje on wraz z żoną i córką. Zdaniem Sądu skarżący swój dochód miesięczny określił na kwotę 3000 zł. Przy czym z dodatkowego oświadczenia wynikało, że do dochodu tego należałoby doliczyć dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie 10 000 zł w skali roku oraz dopłaty z Unii Europejskiej, które w skali roku wynoszą 30 000 zł. Skarżący jednocześnie oświadczył, że nie posiada dokumentów, które mogłyby określić jego miesięczne wydatki. Sąd stwierdził, że kwota uzyskiwanych przez skarżącego dochodów nie uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podkreślił, że pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie złożył żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu rodzinnego i finansowego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy jego sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Sąd uznał, że nieokreślenie i nieudokumentowanie przez skarżącego aktualnych obrotów firmy, średnich dochodów osiąganych z tytułu działalności gospodarczej, przy jednoczesnym określeniu źródeł finansowych rodziny na sumy 3000 zł przy jednoczesnym określeniu kosztów jej utrzymania na kwotę 3300 zł – jak zaznaczono, nie wchodzą w to koszty utrzymania gospodarstwa - budzi wątpliwości co do wysokości tychże dochodów, z których pokrywane są wyliczone szczegółowo media i wszelkie koszty utrzymania rodziny. Szczególnie, iż wyliczone obciążenia miesięczne przekraczają wykazane dochody rodziny. Nieudzielanie przez skarżącego informacji w tym zakresie spowodowało, iż niewyjaśnione zostały podstawowe okoliczności dotyczące jego sytuacji majątkowej. Skarżący ponadto w żaden sposób nie ustosunkował się do pytania o swoje konto bankowe i oszczędności. Nie wyjaśnił również czy ma samochód oświadczając jedynie, iż małżonka go nie posiada. Sąd stwierdził, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa nie jest wiarogodna, zarówno co do uzyskiwanych dochodów, jak i ponoszonych wydatków. Podkreślił, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie Sądu wniósł skarżący. Zaskarżając je w całości wniósł o jego zmianę poprzez udzieleniu mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stwierdził, że Sąd I instancji pominął istotne w sprawie okoliczności odnoszące się do jego stanu finansowego. W jego ocenie Sąd błędnie ocenił, ze jego status majątkowy nie uzasadnia udzielenia mu wnioskowanego prawa pomocy. Podniósł, że wykazał okoliczności, z których wynika, że bez uszczerbku koniecznego utrzymania rodziny nie jest w stanie ponieść wydatków na opłaty sądowe oraz wynagrodzenie fachowego pełnomocnika. Pomoc adwokata w tej sprawie jest niezbędna bowiem skarżący nie posiada fachowej wiedzy oraz doświadczenia pozwalającego na obronę jego słusznego interesu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie, przy czym ocena sądu w tym zakresie odnosi się do rozważenia sytuacji finansowej składającego wniosek w kontekście kosztów, jakie zobowiązany jest on ponieść na poczet prowadzonego postępowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena sytuacji majątkowej skarżącego dokonana przez Sąd I instancji zasługuje na aprobatę. Zgodnie z art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243-263 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że nie było możliwe dokonanie rzeczywistej oceny jego sytuacji majątkowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena Sądu I instancji była prawidłowa. Skarżący uchylił się od złożenia dokumentacji mogącej zobrazować jego sytuację majątkową. Samo złożenie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach jest niewystarczające do dokonania oceny sytuacji finansowej strony, gdyż sąd nie może oprzeć się na gołosłownych oświadczeniach skarżącego. Tym samym Sąd Wojewódzki był uprawniony do uznania, że istniejące wątpliwości, co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącej nie zostały wyjaśnione, a w konsekwencji, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Należy zatem stwierdzić, że skarżący nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że jest osobą, która nie może ponieść kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Skoro bowiem uchylił się od dokładnego podania danych dotyczących źródeł i wysokości dochodów, to uznać należy, że nie wykazał, że spełnia przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena taka jest konsekwencją postawy skarżącego, który nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej. Sąd I instancji słusznie zauważył, że raz skarżący wskazuje jako źródło dochodu prowadzenie gospodarstwa rolnego (formularz PPF k. 96) by następnie wskazać, że źródłem dochodu jest działalność gospodarcza (dodatkowe oświadczenie k. 102). W obu przypadkach wskazał na dochód w wysokości 3000 zł. Zapewne w ocenie skarżącego jest to jedna i ta sama działalność ale Sąd wobec braku wyjaśnień w tym zakresie mógł mieć uzasadnione wątpliwości co do źródeł dochodów skarżącego. Wątpliwości co do wiarygodności przekazanych przez skarżącego danych o jego stanie majątkowym budzi także brak informacji jaki jest przedmiot prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Można domyślać się, że skoro na posiadanych gruntach rolnych prowadzi produkcję paszy suchej – siana dla chowu owiec, to zajmuje się hodowlą owiec. O słuszności tego wniosku przesądza informacja przekazana przez skarżącego, że dopłaty z UE w kwocie 30.000 zł rocznie w przeważającej części są wykorzystywane na produkcję rolną tj. nawozy, środki ochrony roślin, leczenie zwierząt i pasz treściwych. Z powyższego wynika, że przedmiotem jego działalności prawdopodobnie jest hodowla owiec. Skoro tak to przyjąć by należało, że sprzedaje hodowane owce i otrzymuje za nie wynagrodzenie. Zatem dochodem jego jest "na czysto" 10.000 zł rocznie jako środki z UE pozostałe po zakupie środków związanych z prowadzoną hodowlą, na który to zakup wydatkował 20.000 zł z dopłat z UE w kwocie 30.000 zł. W tej sytuacji ze sprzedaży hodowanych owiec ma dodatkowo 3 000 zł miesięcznie. Zakładając prawdziwość wysokości deklarowanych dochodów tj. 3000 zł miesięcznie oraz wydatki rzędu 3300 zł, co do których nie ma pewności bo skarżący nie przedstawił aktualnych obrotów firmy, średnich dochodów osiąganych z tytułu działalności gospodarczej ani rachunków obrazujących wymienione wydatki, zdaniem NSA można uznać, że skarżący może swobodnie dysponować kwotą prawie 7.000 zł na inne wydatki nie związane z comiesięcznymi wydatkami na utrzymanie. Może przeznaczyć te środki na pokrycie kosztów postępowania i usługi profesjonalnego pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze należy uznać, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, toteż Sąd I instancji zasadnie odmówił uwzględnienia jego wniosku. Rację ma Sąd I instancji stwierdzając, że to skarżący ma obowiązek wykazać jednoznacznie i zgodnie z prawdą wszystkie okoliczności świadczące o jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Sąd nie jest upoważniony do prowadzenia dochodzenia w tym zakresie. To stronie powinno zależeć na tym by Sąd rozpatrując wniosek mógł bez przeszkód stwierdzić, że spełnia przesłanki do udzielenie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Kiedy wnioskujący uchyla się od tego obowiązku lub czyni to wybiórczo, jak w niniejszej sprawie, Sąd ma prawo odmówić udzielenia prawa pomocy bowiem nie ma podstaw do dokonania rzeczywistej oceny jego sytuacji majątkowej, która jest decydująca przy udzielaniu prawa pomocy. Skarżący mimo obowiązku współdziałania z Sądem zaniechał potwierdzenia dokumentami źródłowymi ponoszonych wydatków. Nie przedstawił dokumentów poświadczających uzyskiwany dochód z prowadzonej działalności rolniczej. Nie wykazał wysokości otrzymywanych dopłat z UE. Nie przedstawił także wyciągów z rachunków bankowych osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe. Jakkolwiek przepisy P.p.s.a. nie wymagają udowodnienia uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków to jednak Sąd powinien mieć możliwość dokonania oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy w oparciu o określone dokumenty źródłowe, które uprawdopodobnią składane oświadczenia. Jeśli skarżący nie przedstawi takowych musi brać pod uwagę to, że Sąd odmówi mu prawa pomocy z braku podstaw do dokonania oceny w tym zakresie. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.