II OZ 887/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Roman Hauser po rozpoznaniu w dniu 14 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Ł. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 9/15 o odmowie zmiany postanowienia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Ł. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki werandy z tarasem postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 10 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 9/15 odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 9/15 z dnia 3 kwietnia 2015 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia wskazano, że postanowieniem z dnia 3 marca 2015 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie odmówił A. Ł. przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z skargi A. Ł. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki werandy z tarasem. W wyniku rozpoznania sprzeciwu A. Ł. reprezentowanej przez pełnomocnika K. Ł. od powyższego postanowienia referendarza sądowego, w którym ograniczyła zakres wnioskowanego prawa pomocy do zwolnienia od kosztów sądowych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2015 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w powyższym zakresie. Ustalono, że skarżąca przebywa i pracuje w [...]. Jest właścicielką domu w Polsce o pow. 99 m², zamieszkiwanego przez rodziców i córkę. Miesięczne dochody skarżącej z tytułu zatrudnienia wynoszą 960 GB, zaś wydatki obejmują opłatę za mieszkanie (390 GB), wyżywienie (250 GB), zakup odzieży i obuwia (70 GB), koszty leczenia (20 GB), opłaty za media (70 GB), utrzymanie córki (160 GB - ok 880 zł) - uprawnionej dodatkowo do alimentów (750 zł miesięcznie) oraz utrzymanie domu w Polsce (150 zł m-c). Na utrzymanie córki składają się wydatki na zakup żywności - 950 zł, odzieży i obuwia - 140 zł, koszty kształcenia - 350 zł, koszty leczenia - 100 zł, opłaty za media - 90 zł. W ocenie Sądu zawarte w odpowiedzi oraz w sprzeciwie oświadczenie pełnomocnika, że zarobki skarżącej nie rekompensują ponoszonych przez nią wydatków, nie mogło być uznane za odpowiadające rzeczywistości. Bez znaczenia pozostawała również sygnalizowana przez pełnomocnika okoliczność, że skarżąca nie ma stałego zatrudnienia; jakkolwiek nie zostało wyjaśnione, co należy przez to rozumieć, dla potrzeb prawa pomocy istotny był sam fakt uzyskiwania stałych dochodów. W kontekście wysokości dochodów i ponoszonych wydatków zastrzeżenia budziły sugestie pełnomocnika, że skarżąca nie jest w stanie poczynić w nich żadnych oszczędności. Zdaniem Sądu, uzasadnione wątpliwości w tym zakresie nasuwało wykazywanie jako stałych miesięcznych obciążeń kosztów zakupu odzieży i obuwia, które okresowo mogą być zaniechane. Nie wiadomo też, czy bezwzględnie obowiązkowy charakter miały wydatki związane z leczeniem (np. z powodu chorób przewlekłych), skoro skarżąca jest osobą czynną zawodowo oraz stosunkowo wysokie miesięczne koszt utrzymania córki (ponad 1600 zł), które mogą zostać częściowo ograniczone oraz nakładów finansowych ponoszonych na dom w Polsce (bieżące utrzymanie, remonty – w tym prace związane z przedmiotem skargi itp.). W ocenie Sądu pełnomocnik skarżącej nie wywiązał się z ustawowego obowiązku wykazania przesłanki do przyznania wnioskowanego prawa pomocy, a więc wykazania, że sytuacja materialna jego córki jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć związanych ze sprawą kosztów sądowych. W tym zakresie za pozbawioną znaczenia uznano kwestię braku przedłożenia rachunków i wyciągów bankowych skarżącej, która wobec powyższych okoliczności oraz kwotowego wyszczególnienia uzyskiwanych przez nią dochodów i ponoszonych wydatków nie mogłaby skutkować odmienną oceną wniosku. Przemawiało to za odmową uwzględnienia wniosku, gdyż wobec finansowania prawa pomocy ze środków publicznych, okoliczności dotyczące jego przyznawania nie mogą budzić jakichkolwiek wątpliwości. Sąd wskazał, że przyznanie tego prawa zastrzeżone jest dla osób ubogich, pozbawionych majątku i środków do życia, którego to kryterium, jak wynika z udzielonych informacji, skarżąca nie spełniła. W dniu 5 maja 2015 r. pełnomocnik skarżącej K. Ł. przedłożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W jego treści podał, że skarżąca jest matką samotnie wychowującą córkę J. Ł., która uczy się w szkole średniej. Skarżąca przebywa w [...], nie ma stałego zatrudnienia, podejmuje jedynie nisko płatne prace dorywcze. Zarobione pieniądze pozwalają jej na utrzymanie się w [...] i częściowe pokrycie kosztów utrzymania uczącej się córki. Podał, że skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni 99 m ², a jej roczny dochód za okres 2013 - 2014 wyniósł 8 344 GB. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, odmawiając zmiany postanowienia z dnia 3 kwietnia 2015 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych, wskazał, że wniosek A. Ł. z dnia 5 maja 2015 r., w zakresie w jakim już orzekał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, rozpoznano w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., jako wniosek o zmianę postanowienia tego Sądu z dnia 3 kwietnia 2015 r. Obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających dokonanie zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia wywodzić należy z art. 246 p.p.s.a., zgodnie z którym na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie prawa pomocy pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku. Zdaniem Sądu informacje podane we wniosku nie uzasadniają zmiany postanowienia. Nie wykazano zmiany okoliczności faktycznych ani prawnych warunkujących wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 165 p.p.s.a. Zatem aktualne pozostają argumenty przedstawione w postanowieniu Sądu z dnia 3 kwietnia 2015 r., iż wysokość uzyskiwanych dochodów w zestawieniu z kwotami ponoszonych wydatków nie daje podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i córki. Dochód skarżącej, nienależący do niskich, pozwala na wygospodarowanie środków pieniężnych niezbędnych do prowadzenia postępowania sądowego. Wprawdzie we wniosku z dnia 5 maja 2015 r. podano że dochód skarżącej uzyskany za okres 2013 – 2014 wyniósł 8 344 GB, co w skali miesiąca daje kwotę 695 GB, jednak nie świadczy to o zmianie okoliczności w rozumieniu art. 165 p.p.s.a., a jedynie poddaje w wątpliwość wiarygodność informacji podawanych przez skarżącą, która w uprzednio złożonych oświadczeniach podała inną kwotę dochodu za analogiczny okres (11 520 GB). Na tej podstawie Sąd stwierdził, że skarżąca nie wykazała okoliczności przemawiających za zmianą postanowienia Sądu z dnia 3 kwietnia 2015 r. i przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie A. Ł., reprezentowana przez K. Ł., zaskarżyła je w całości. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie zmianę tego postanowienia i przyznanie skarżącej prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata/radcy prawnego, a nadto udzielenie prawa pomocy w postaci zwolnienia od obowiązku uiszczenia opłaty sądowej od niniejszego zażalenia. Wskazała, że po doręczeniu postanowienia z dnia 10 marca 2016 r. ma wątpliwości co do prawidłowości rozstrzygnięcia w tej sprawie. Co najmniej kilkukrotnie wnioskowała o udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wobec faktu, że nie jest obecnie w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika, podtrzymała wniosek o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do przyznania prawa pomocy. Ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że stan majątkowy nie pozwala zaliczyć skarżącej do osób, których środki do życia są ograniczone. Skarżąca podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z córką. Skarżąca posiada dom o powierzchni 99 m² oraz nieruchomość rolną (0,14 ha). Pracuje w [...], a miesięczny dochód wynosi 695, 33 GB (dochód za 2015 r. – 8 344,00 GB). Należy zauważyć, iż w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy m. in. poprzez wskazanie przyczyn, z jakich skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, podanie średniej wysokości miesięcznych dochodów za okres ostatnich 6 miesięcy, wskazanie aktualnego miejsca pracy lub rodzaju wykonywanych prac dorywczych oraz wysokość uzyskiwanego z tego tytułu wynagrodzenia, podanie średniej wysokości miesięcznych wydatków przeznaczanych przez skarżącą na swoje utrzymanie (z wyszczególnieniem wydatków na zakup żywności, mieszkanie, media, ewentualnie innych stanowiących istotne obciążenie finansowe), wskazanie średniej wysokości miesięcznych wydatków przeznaczanych przez skarżącą na utrzymanie córki z wyjaśnieniem, czy w związku z samotnym jej wychowywaniem pobiera jakieś świadczenia (alimenty, zasiłki, rentę rodzinną) oraz czy w kosztach jej utrzymania partycypują inne osoby (np. dziadkowie, z którymi mieszka), wskazanie wszystkich posiadanych przez skarżącą pojazdów mechanicznych (marka, rok produkcji) oraz średnich miesięcznych wydatków związanych z ich utrzymaniem i eksploatacją, wyjaśnienie czy skarżąca partycypuje w kosztach utrzymania stanowiącego jej własność domu w K. i w jakiej wysokości, wyjaśnienie z jakich źródeł zostały sfinansowane prace związane z remontem i rozbudową domu, a ponadto przedłożenie: wyciągów (wydruków, kserokopii) z posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych za okres 3 miesięcy poprzedzających dzień doręczenia wezwania, ze wskazaniem ich salda końcowego, kserokopii rachunków/faktur potwierdzających ponoszone przez nią wydatki związane z utrzymaniem. Wprawdzie skarżąca udzieliła odpowiedzi na wezwanie Sądu, jednak nie przedstawiła wskazanych w wezwaniu dokumentów, które pozwoliłyby Sądowi ocenić jej stan materialny i możliwości płatnicze w kontekście spełnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Jak słusznie stwierdził Sąd I instancji, przyznanie prawa pomocy jest możliwe wyłącznie w przypadku wykazania przez stronę, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadnia przyznanie prawa pomocy, bądź nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku. Ciężar wykazania zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa zatem na zainteresowanym. Skoro skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, Sąd I instancji zasadnie uznał, iż nie ma powodu do zmiany postanowienia z dnia 3 kwietnia 2015 r. Zaznaczyć należy, iż także wnosząc zażalenie skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów obrazujących jej sytuację materialną. Brak jest tym samym podstaw do uwzględnienia zażalenia i wzruszenia zaskarżanego postanowienia. Ze wskazanych wyżej przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.