II OZ 94/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia I. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 grudnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1696/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia danych ze zbioru PESEL postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przyznać I. N. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1696/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił I. N. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, że I. N. w odpowiedzi na wezwanie Przewodniczącego Wydziału IV do uiszczenia wpisu od skargi na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 2014 r. w przedmiocie odmowy udostępnienia danych ze zbioru PESEL, wniosła o przyznanie jej prawa pomocy, w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia [...] października 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe postanowienie zostało doręczone skarżącej w dniu 29 października 2014 r. Skarżąca w dniu 31 października 2014r. wniosła sprzeciw od skargi. Zarządzeniem z dnia [...] listopada 2014 r. wezwano skarżącą do nadesłania wyciągów z posiadanych rachunków bankowych uwzględniających operacje bankowe w okresie ostatnich trzech miesięcy (tj. sierpień, wrzesień i październik 2014 r.), oświadczenia wskazującego na wysokość wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym oraz zaświadczenia o sytuacji rodzinnej skarżącej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd podniósł, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie - art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) dalej "p.p.s.a." Wyjątkiem od powyższej zasady jest instytucja prawa pomocy, która winna być stosowana tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Sąd przytoczył art. 245 § 1 p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Podał, że zgodnie z oświadczeniami złożonymi w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy skarżąca jednoosobowo prowadzi gospodarstwo domowe. Posiada mieszkanie o powierzchni 31,30 m². Skarżąca jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku (zaświadczenie z dnia 27 sierpnia 2014 r.). Do końca sierpnia 2014 r. otrzymywała pomoc z opieki społecznej: dodatek mieszkaniowy w wysokości 250 złotych oraz dodatek energetyczny w wysokości 11,36 złotych. Na wydatki skarżącej składa się opłata miesięczna za lokal 369,56 zł. Z przedłożonej kopii wyciągu z posiadanego przez skarżącą rachunku bankowego obejmującego okres czerwiec-sierpień 2014 r. wynika, że oprócz wpłaty z tytułu dodatku energetycznego, na rachunek skarżącej wpłynęły środki z Ośrodka Pomocy Społecznej U. w łącznej wysokości 1400 złotych, oraz wpłaty własne posiadacza w wysokości 215 złotych. Wobec tego, że złożone oświadczenia skarżącej nie odzwierciedlały pełnej i rzeczywistej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżącej, zwrócono się do skarżącej o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Zobowiązano skarżącą do nadesłania wyciągów z posiadanych rachunków bankowych uwzgledniających operacje bankowe w okresie ostatnich trzech miesięcy (tj. sierpień, wrzesień i październik 2014 r.), oświadczenia wskazującego na wysokość wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym oraz zaświadczenie o sytuacji rodzinnej skarżącej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca poinformowała, że "żądany wyciąg z innego numeru konta nie jest możliwy, gdyż konto nie należy do niej". W ocenie Sądu skarżąca nie wykonała powyższego wezwania, a tym samym nie wykazała okoliczności uzasadniających, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd podkreślił, że strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o przyznanie prawa pomocy musi w sposób rzetelny uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej spoczywa zatem na niej samej. Na powyższe postanowienie I. N. wniosła zażalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaistniały podstawy do uwzględnienia wniosku I. N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji niezasadnie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. I. N. spełnia bowiem warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz złożonych dokumentów wynika, że skarżąca nie jest w stanie zabezpieczyć środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania. I. N. na poparcie wniosku o przyznanie prawa pomocy złożyła kserokopie decyzji Prezydenta m.st. Warszawy: z dnia [...] sierpnia 2014 r. o uznaniu skarżącej od dnia [...] sierpnia 2014 r. za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku, z dnia [...] lutego 2014 r. o przyznaniu dodatku mieszkaniowego na okres sześciu miesięcy w kwocie 250,95 zł., z dnia [...] lutego 2014 r. o przyznaniu dodatku energetycznego na okres pobierania dodatku mieszkaniowego oraz kserokopię pisma SM. [...] w Warszawie o wysokości opłat miesięcznych za lokal od dnia [...] października 2014 r., a także kserokopię wyciągu z rachunku bankowego. Ze złożonych dokumentów wynika, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Okoliczności, iż Ośrodek Pomocy Społecznej przekazał dodatkowe kwoty na konto skarżącej, nie zmienia tej oceny. Pomoc społeczna jest przeznaczona w określonym celu. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. z 2013 r., poz. 182 ze zm.) pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Ponoszenie kosztów sądowych nie może niweczyć tego celu. Wobec powyższego uzasadnionym jest uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2, i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia