II SA 459/88

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Adolfa D. na decyzję Zarządu Głównego Bojowników o Wolność i Demokrację z dnia 25 lutego 1988 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia uprawnień kombatanckich i na podstawie art. 207 par. 1 i 2 pkt 1 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zarządu Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w N. S., a także - zgodnie z art. 208 Kpa - zasądził od Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację kwotę złotych dwa tysiące tytułem zwrotu kosztów postępowania na rzecz skarżącego. Adolf D. ubiegał się o stwierdzenie uprawnień kombatanckich z tytułu dwukrotnego przetrzymywania go w hitlerowskim więzieniu /każdorazowo przez trzy miesiące/ za ucieczkę z robót przymusowych i odmowę wykonywania pracy w charakterze drwala. W załączonym do akt piśmie z dnia 1 października 1987 r. Międzynarodowa Służba Poszukiwawcza w Arolsen stwierdziła, że w niekompletnej dokumentacji archiwalnej z okresu okupacji zachowały się dowody zatrudnienia Adolfa D. na robotach przymusowych od dnia 20 lutego 1940 r. do dnia 22 marca 1943 r. Z tej dokumentacji wynika również, że Adolf D. "w dniu 11 marca 1942 r. został skazany przez Sąd Okręgowy w WaldmÜnchen i przebywał w więzieniu w Cham w czasie od dnia 11 marca 1942 r. do dnia 23 marca 1942 r. /numer więźnia 258/ i potem w czasie od dnia 29 czerwca 1942 r. do dnia 7 sierpnia 1942 r. /numer więźnia 79/ w więzieniu w Norymberdze". Zarząd Wojewódzki Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w N.S. decyzję negatywną dla skarżącego uzasadnił następująco: "Krótkie aresztowanie i pobyt w więzieniu nie kwalifikuje do przyjęcia w szeregi ZBoWiD". Utrzymując tę decyzję w mocy Zarząd Główny Związku Bojowników o Wolność i Demokrację stwierdził w swej decyzji z dnia 25 lutego 1988 r. nr 1/Dwor/wer/88, że pobyt na robotach przymusowych nie stwarza podstaw do roszczeń o świadczenia kombatanckie i przyjęcie do tego Związku, podobnie jak uwięzienie z innych przyczyn niż narodowościowe lub rasowe. W odwołaniu od decyzji organu I instancji i w skardze do sądu Adolf D. przypomniał swoje losy w okresie robót przymusowych, eksponując niezwykłe ciężkie warunki bytowe i okrucieństwo hitlerowców w czasie przesłuchań po kolejnych sześciu nieudanych ucieczkach. Zdaniem skarżącego, stosowane wobec niego represje, przede wszystkim dwukrotne osadzenie w więzieniu hitlerowskim, miały niewątpliwy związek z przyczynami narodowościowymi. Wspomniał również o przesłuchiwaniu go jako świadka w procesie zbrodniarzy wojennych. Rozpoznając skargę Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Artykuł 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122 ze zm./ nie obejmuje osób zatrudnionych w czasie okupacji hitlerowskiej na tak zwanych robotach przymusowych. W nawiązaniu do losów szeroko ukazanych przez skarżącego Zarząd Główny powyższego Związku trafnie przyjął, że nie można zaliczyć okresu robót przymusowych do działalności kombatanckiej. Istota roszczeń skarżącego jednak sprowadza się do ich powiązania z sześciomiesięcznym w sumie przetrzymywaniem go w więzieniu za ucieczkę z robót przymusowych i odmowę wykonywania pracy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ograniczono się tylko do stwierdzenia, że uwięzienie skarżącego nie nastąpiło z przyczyn narodowościowych, politycznych ani rasowych. Trzeba jednak pamiętać, że na roboty przymusowe wywożono przede wszystkim Polaków z przyczyn narodowościowych. Była to jedna z wielu form represjonowania obywateli państwa polskiego przez hitlerowskiego okupanta, które nie zostały ujęte w art. 1 powołanej ustawy jako tytuły do uznania działalności kombatanckiej. Oprócz tego zupełnie inaczej należy oceniać wypadki skazania i uwięzienia Polaków za to, że nie podporządkowali się rygorom obowiązującym podczas wykonywania takich robót. W ocenie sądu Polacy skazani za ucieczkę z robót przymusowych lub za odmowę świadczenia pracy przymusowej są objęci art. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122 ze zm./, jako osoby, które ze względów narodowościowych były więzione w hitlerowskich więzieniach. Odmienna kwalifikacja prawna podobnych stanów faktycznych byłaby w istocie odbiciem trudnego do zaakceptowania poglądu, że obowiązkiem polskich obywateli więzionych na roboty przymusowe było skrupulatne podporządkowanie się obowiązującym tam rygorom. W przytoczonym piśmie Międzynarodowej Służby Poszukiwawczej w Arolsen potwierdzono dwukrotne uwięzienie skarżącego: w marcu 1940 r. oraz na przełomie czerwca i lipca 1942 r. bez podania jednak - z braku pełnej dokumentacji - okresów odbywania kary więzienia. W nawiązaniu do wyjaśnień skarżącego możliwe byłoby przyjęcie łącznego okresu sześciu miesięcy jego uwięzienia lub dodatkowe przesłuchanie go na tę okoliczność w charakterze strony /art. 86 Kpa/. Z powodu naruszenia przez organy obu instancji przepisów prawa materialnego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 1 i 2 pkt 1 Kpa w związku z art. 1 i 2 omawianej ustawy z dnia 26 maja 1982 r. oraz art. 208 Kpa orzekł jak w sentencji. Wyrok nie dotyczy odmowy przyjęcia skarżącego do Związku, jako sfery wyłącznych kompetencji organów stowarzyszenia.