III FSK 304/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Anna Dalkowska (sprawozdawca), Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Protokolant Piotr Stępień, po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2022 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej S. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 22 czerwca 2018 r., sygn. akt I SA/Lu 258/18 w sprawie ze skargi S. A. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 10 stycznia 2018 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie na rzecz S. A. kwotę 597 (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Wyrok sądu pierwszej instancji. 1.1. Wyrokiem z 22 czerwca 2018 r., I SA/Lu 258/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę S. A. (dalej jako: "Strona", "Skarżąca") na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 10 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego. 1.2. Istotą rozpoznawanej sprawy, jak wskazał w swoim uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji, jest legitymacja skarżącej do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego wszczętego i prowadzonego wobec jej męża, podczas gdy ona sama nie posiada w tym postępowaniu statusu strony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uznał, że pomimo wskazania przez organ wadliwej podstawy odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego, skarga była bezzasadna. Podkreślono, że organ dokonał właściwych ustaleń faktycznych i je należycie ocenił. Sąd pierwszej instancji, powołując się na treść art. 59 § 4 ustawy z dnia 17.06.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ( Dz. U. z 2017 r. poz. 1201, dalej: "u.p.e.a."), wskazał, że organy egzekucyjne skierowały tytuły wykonawcze do majątku odrębnego J. A., a więc skarżąca nie mogła wystąpić z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego, ponieważ takie prawo ma jedynie zobowiązany oraz wierzyciel, a skarżąca nie posiadała statusu żadnego z nich. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę strony. 1.3. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. 2.1. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarżąca wniosła skargę kasacyjną zaskarżając ten wyrok w całości. Na podstawie art. 174 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, dalej: "p.p.s.a.") zarzucono zaskarżonemu wyrokowi, że został on wydany z naruszeniem: a) przepisu art. 27c u.p.e.a., które to naruszenie polegało na tym, że: organ egzekucyjny skierował egzekucję do majątku wspólnego państwa A., podczas gdy zarówno tytuły wykonawcze, jak i decyzje podatkowe stanowiące podstawę do ich wystawienia skierowane były jedynie do męża wnioskodawczyni, co w rażący sposób narusza przytoczony przepis. Uchybienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego polegało na zaniechaniu reakcji na powyższe. Na podstawie art. 174 p. 2 p.p.s.a. zarzucono naruszenie: a) przepisów postępowania, to jest art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej powoływana jako: p.p.s.a.), które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: - przejęcie przez sąd II instancji ustaleń faktycznych organów niższej instancji oraz ich zapatrywań prawnych, nie zważając na stan faktyczny, t.j. bezpodstawną egzekucję z majątku wspólnego pomimo braku tytułu wykonawczego wystawionego na żonę zobowiązanego. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się uchybienia SKO polegającego na nieprzyznaniu S. A. statusu strony - a tymczasem jest do tego zobowiązany z urzędu, b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. polegające na oddaleniu zasadnej skargi pomimo istnienia podstaw do jej uwzględnienia przez przyjęcie, że S. A. posiada status strony w niniejszym postępowaniu z uwagi na interes prawny, jaki posiada w tejże sprawie, c) niewłaściwą realizację funkcji kontrolnej sądu, a tym samym o naruszenie art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm) - dalej "p.u.s.a.", w związku z art. 151 p.p.s.a t.j. błędne oddalenie z powodu zaakceptowania stanowiska organu pierwszej instancji. Uchybienie to jest zwłaszcza rażące w świetle orzecznictwa. Legitymacja do złożenia przysługuje zobowiązanego w przypadku skierowania egzekucji do majątku wspólnego (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 września 2007 r. 1 OSK 522/07). d) niewłaściwą realizację funkcji kontrolnej sądu przez wadliwe sprawowanie funkcji kontrolnej w odniesieniu do przyjętego stanu faktycznego, a tym samym naruszenie art. 1 § 2 p.u.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi oraz o uchylenie w całości orzeczenia organu pierwszej instancji, ewentualnie o zmianę zaskarżonego prawomocnego postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie, a także zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy. 3.2. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie niniejszej Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznał skargę kasacyjną w podstawach w niej wskazanych. 3.3. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest wskazanymi w niej podstawami. W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 3.4. W przedmiotowej sprawie na uwzględnienie zasługują przede wszystkim zarzuty naruszenia art. 27c u.p.e.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a., które miały istotny wpływ na wynik spraw 3.5. Na wstępie, powołując się na uchwałę o sygn. akt II FPS 8/09, należy podkreślić, że kompetencja kontrolna sądu administracyjnego sprowadza się do oceny legalności działania organu administracji na trzech płaszczyznach: 1) oceny zgodności działania z prawem materialnym, 2) dochowania wymaganej prawem procedury, 3) respektowania reguł określonych w przepisach ustrojowych (por. A. Kabat, Prawo do sądu jako gwarancja ochrony praw człowieka w sprawach administracyjnych w: Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997, str. 231). Ocena prawna ustaleń faktycznych mieścić się będzie w podstawie proceduralnej rozstrzygnięcia. Podstawa ta, jako mieszcząca się w podstawie prawnej rozstrzygnięcia, o której mowa w art. 141 § 4 zd. pierwsze p.p.s.a., obejmuje nie tylko przepisy postępowania, które regulują postępowanie sądowoadministracyjne, ale także wszystkie te przepisy postępowania administracyjnego, które winny być zastosowane do wydania legalnej (zgodnej z prawem) decyzji administracyjnej, w tym również przepisy postępowania, które służyły do ustalenia stanu faktycznego sprawy. W związku z tym ich ocena przesądzi o przyjęciu (bądź zakwestionowaniu) przez sąd administracyjny, ustalonego przez organy administracji stanu faktycznego sprawy. Innymi słowy, prawidłowe wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia nie jest możliwe bez prawidłowej oceny podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2009,str. 435). Tylko wtedy bowiem sąd administracyjny władny jest dokonać prawidłowej oceny zastosowania prawa materialnego przez organ administracji (por. wyrok NSA z dnia 18 września 2007 r., I FSK 1206/07, niepubl.), tj. przyrównać przyjęty stan faktyczny do miarodajnej normy prawa materialnego i ustalić na tej podstawie treść wyroku. 3.6. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, o czym świadczy uzasadnienie zaskarżonego wyroku, w swoich rozważaniach skupił się jedynie na braku legitymacji skarżącej do złożenia wniosku w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego z racji tego, że takie uprawnienie przysługuje tylko zobowiązanemu i wierzycielowi, ignorując kwestię wspólności majątkowej. Skarżąca w złożonym zażaleniu do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie podniosła, że niedopuszczalne jest prowadzenie egzekucji z wierzytelności, wchodzącej w skład majątku wspólnego zobowiązanego i jego żony, czyli skarżącej, w sytuacji, gdy Prezydent Miasta dysponuje tytułem wykonawczym wystawionym jedynie na zobowiązanego dłużnika. 3.7. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że w danie wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia obowiązywał art. 27c u.p.e., który został uchylony przez art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 11 września 2019 r. (Dz.U.2019.2070) zmieniającej nin. ustawę z dniem 30 lipca 2020 r. Zgodnie z art. 27c u.p.e.a. z powyższym brzmieniu, jeżeli egzekucja miała być prowadzona zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. Zarówno organ drugiej instancji i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odniosły się w uzasadnieniach jedynie do braku uprawnień strony do złożenia wniosku o umorzenie podstępowania egzekucyjnego, bez rozpatrzenia możliwości błędnie wystawionego tytułu wykonawczego. Organy egzekucyjne nie ustaliły, czy zobowiązany i jego małżonka posiadali w dacie dokonania czynności egzekucyjnej ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej oraz czy wierzytelność, wobec której skierowano środki przymusu egzekucyjnego stanowiła majątek wspólny małżonków, czy tez majątek odrębny. Powyższe ustalenie determinowało ustalenie, czy egzekucja administracyjna było prowadzone zgodnie z przepisami u.p.e.a. Powyższe natomiast ustalenia były kluczowe dla oceny przez sąd pierwszej instancji prawidłowości ustaleń organów egzekucyjnych i legalności podjętych czynności egzekucyjnych 3.7. W sytuacji gdy prowadzona egzekucja dotyczy majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka (odpowiadającego majątkiem wspólnym na zasadzie art. 29 o.p.) tytuł wykonawczy należy wystawić przeciwko obojgu małżonkom. Zgodnie z art. 26 o.p. podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki. W odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność ta, stosownie do art. 29 § 1 o.p., obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Wymienione przepisy stanowią jedynie materialnoprawną podstawę odpowiedzialności zobowiązanego pozostającego w związku małżeńskim. Natomiast realizacja tych norm prawa materialnego przewidziana jest w ustawie egzekucyjnej. Zgodnie z przepisem art. 27c u.p.e.a, jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. Regulacja ta ma zastosowanie wówczas, gdy jeden z małżonków jest zobowiązanym w znaczeniu określonym w art. 1a pkt 20 u.p.e.a. a drugi takiego statusu nie ma, ale zachodzi potrzeba skierowania egzekucji do majątku wspólnego zobowiązanego i jego współmałżonka. Warto zauważyć, że gdyby oboje małżonkowie mieli status zobowiązanego, to jest oczywiste, że odpowiadaliby zarówno majątkami odrębnymi, jak i majątkiem wspólnym, a wówczas podstawy do wystawienia tytułu wykonawczego należałoby upatrywać w przepisach ogólnych, tj. art. 26 i 27 u.p.e.a. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że nieskierowanie tytułu wykonawczego do małżonka podatnika w sposób rażący narusza art. 27 § 1 u.p.e.a. (por. np. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2006 r., sygn. akt II FSK 146/05). Podkreślenia wymaga fakt, że współmałżonek odpowiadający za zaległość podatkową małżonka będącego podatnikiem nie jest zobowiązanym jako podatnik i nie odpowiada za zobowiązanie podatkowe. Jego zobowiązanie wynika z długu małżonka-podatnika i ograniczone jest do odpowiedzialności z majątku wspólnego. 3.8. Mając powyższe na względzie należy zauważyć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie był zobowiązany do zbadania, czy między zobowiązanym a skarżącą istniał ustawowy ustrój wspólności majątkowej, gdyż miało to istotny wpływ na wynik sprawy. Słusznie autor skargi kasacyjnej zauważył, że "prowadzenie egzekucji przeciwko zobowiązanemu z majątku wspólnego wymaga wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków". Jednakże Sąd pierwszej instancji nie podjął prób zbadania, czy istotnie między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, tym samym naruszając art. 141 § 4 p.p.s.a. Wskazany przepis nakłada na sąd m.in. obowiązek przedstawienia stanu sprawy. W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09 (publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl – CBOSA) wskazano, iż przez stan sprawy, o którym mowa w art. 141 § 4 zdanie pierwsze p.p.s.a., należy rozumieć nie tylko zwięzłe (krótkie, lakoniczne) przedstawienie dotychczasowego przebiegu postępowania przed organami administracji, ale także jako wyodrębniony element, stan faktyczny sprawy przyjęty przez sąd. Ta część uzasadnienia wyroku sądu administracyjnego nie powinna łączyć się z oceną pod względem zgodności z prawem. Ocena prawna ustaleń faktycznych z punktu widzenia ich zgodności z właściwymi przepisami postępowania administracyjnego dokonywana już jest w ramach wyjaśniania podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Prawidłowe wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia nie jest możliwe bez prawidłowej oceny podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Tylko wtedy bowiem sąd administracyjny władny jest dokonać prawidłowej oceny zastosowania prawa materialnego przez organ administracji, tj. przyrównać przyjęty stan faktyczny do miarodajnej normy prawa materialnego i ustalić na tej podstawie treść wyroku. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie wyroku daje rękojmię, iż sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, a kontrola legalności działalności administracji publicznej będąca ustawowym obowiązkiem sądu miała miejsce i została przeprowadzona zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a. 3.9. Ponownie rozpoznający niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zobowiązany jest uwzględnić stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, a w szczególności zbadać czy między skarżącą a zobowiązanym istniała ustawowa wspólność majątkowa. 3.10. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Sławomir Presnarowicz A. Dalkowska Jacek Pruszyński