III FZ 138/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 27 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Ol 393/23 w przedmiocie przywrócenia terminu w sprawie ze skargi M.F. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 1 września 2023 r., nr SKO.53.758.2023 w przedmiocie ulgi płatniczej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z 27 grudnia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił M.F. (dalej: Skarżący) przywrócenia terminu do usunięcia braków formalnych skargi oraz uiszczenia wpisu sądowego od skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z 1 września 2023 r. w przedmiocie ulgi płatniczej. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w piśmie z 13 listopada 2023 r. Skarżący zwrócił się do WSA w Olsztynie z wnioskiem o przywrócenie terminu do usunięcia braków formalnych skargi na ww. postanowienie SKO w Olsztynie. W związku zaś z wezwaniem do uiszczenia wpisu sądowego od skargi strona zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy. Powyższe pismo zostało zakwalifikowane przez Sąd pierwszej instancji jako wniosek o przywrócenie terminu do usunięcia braków formalnych skargi oraz uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Sąd wskazał również, że wezwanie do usunięcia braków formalnych skargi wraz z odpisem zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I z 30 października 2023 r. doręczono Skarżącemu 3 listopada 2023 r., zatem termin na wykonanie nałożonych na stronę obowiązków upłynął 10 listopada 2023 r., który nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy. Pismo, w którym strona usunęła wskazany brak formalny i zwróciła się o przyznanie prawa pomocy nadane zostało w placówce pocztowej 13 listopada 2023 r., a więc po upływie wyznaczonego terminu. Wnioskodawca wyjaśnił, że nie mógł podać listu do wysłania listonoszowi, bowiem ten nie zachodził do jego mieszkania. Skarżący podał, że ma 73 lata, nie ma w ogóle zdrowia, a okresowo siły mięśni, z uwagi na hiperkalemię. Ponadto jest po operacji lewego biodra i cierpi na wiele innych schorzeń, w tym kręgosłupa, chorobę serca, oskrzeli, żołądka. Wobec twierdzeń strony sformułowanych we wniosku sąd zarządzeniem z 23 listopada 2023 r. wezwał Skarżącego do uprawdopodobnienia i udokumentowania wskazywanych okoliczności poprzez nadesłanie zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego chorobę neurologiczną, tj. porażenie okresowe hiperkalemiczne, czy też innych dokumentów potwierdzających zły stan zdrowia spowodowany nasileniem się tej choroby lub innej w okresie wyznaczonym na usunięcie braków formalnych skargi. W wyznaczonym terminie Skarżący złożył obszerne pismo, w którym zacytował prawdopodobną treść zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego występowanie u niego rodzinnej choroby mięśni. Biorąc powyższe pod uwagę WSA w Olsztynie odmówił uwzględnienia wniosku o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi, argumentując to nie uprawdopodobnieniem w sposób wystarczający braku winy w uchybieniu terminu. Zdaniem Sądu uzasadnienie wniosku sprowadza się do wskazania ogólnego, złego stanu zdrowia strony, lecz nie sposób stwierdzić jednoznacznie co konkretnie było przyczyną uchybienia terminu i czy była to rzeczywista przeszkoda nie do przezwyciężenia w terminie, którego wniosek dotyczy. Wobec tego, że uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu nie może ograniczyć się jedynie do niczym niepopartych twierdzeń strony Sąd wskazał, że wezwał wnioskodawcę do uprawdopodobnienia i udokumentowania okoliczności przez niego wskazywanych. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca w obszernym piśmie zacytował treść zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego występowanie u niego rodzinnej choroby mięśni. WSA uznał jednak, że twierdzenia zawarte we wniosku są niepoparte żadną dokumentacją źródłową, są gołosłowne i przede wszystkim w żaden sposób nieweryfikowalne. Na powyższe postanowienie Skarżący wniósł zażalenie, wskazując, że nie widzi błędów po swojej stronie. W terminie bowiem przekazał zaświadczenie lekarskie. W terminie również opisał swoją chorobę. Wobec tego podtrzymał swój wniosek o przywrócenie terminu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 34 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") strona ma prawo działać przed sądem przez pełnomocnika. Pełnomocnik występuje w imieniu strony i ze skutkiem dla niej. W sytuacji, gdy strona nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru, przepisy p.p.s.a. przyznają stronie prawo ubiegania się o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w ramach instytucji prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wniosek ten wolny jest od opłat sądowych. Wedle art. 244 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie natomiast z § 3 ww. przepisu jeżeli strona we wniosku wskazała adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego, właściwa okręgowa rada adwokacka, rada okręgowej izby radców prawnych, Krajowa Rada Doradców Podatkowych lub Krajowa Rada Rzeczników Patentowych, w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym, wyznaczy adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego wskazanego przez stronę. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Przyznanie bądź odmowa udzielenia prawa pomocy odbywa się w drodze postanowienia wydawanego na posiedzeniu niejawnym przez sąd lub referendarza sądowego (art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a.). Jest ono zaskarżalne w drodze zażalenia, a w przypadku wydania przez referendarza – sprzeciwu. Przesłanki przyznania pomocy prawnej w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu określa art. 246 p.p.s.a. Związane są ze statusem materialnym strony, która o przyznanie takiej pomocy wnioskuje. Wskazać również należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom, których nie stać na opłacenie kosztów postępowania, kosztów pomocy prawnej, prawa dostępu do sądu oraz sprawiedliwego i rzetelnego rozpatrzenia ich spraw przez niezależny, niezawisły i bezstronny sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę (zob. postanowienia NSA z: 19 kwietnia 2021 r., III OZ 276/21, 11 grudnia 2019 r., II OZ 1087/19 - CBOIS). Nie ulega zatem wątpliwości, że indywidualny tryb kontroli sytuacji majątkowej i życiowej uczestników postępowania przez niezawisłe sądy stanowi konieczny i najbardziej efektywny środek zapewnienia rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa dostępu do sądu. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie już wypowiadał się w swoim orzecznictwie na temat zakresu i treści ochrony wynikającej z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Z orzecznictwa wynika m.in., że do konstytucyjnych gwarancji składających się na prawo do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji, należy prawo dostępu do sądu, a więc prawo przedstawienia sądowi do rozstrzygnięcia "sprawy" dotyczącej uprawnień i obowiązków podmiotu, który postępowanie sądowe uruchamia. Konstytucyjne prawo do sądu obejmuje też gwarancję sprawiedliwej i rzetelnej procedury sądowej. Jednym z czynników, które mogą sprzyjać sprawiedliwemu i rzetelnemu rozpatrzeniu sprawy przez sąd, jest możliwość korzystania przez stronę z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika procesowego. W szczególności, przy pomocy fachowego pełnomocnika strona realizuje prawo do wysłuchania, w tym do rzeczowego przedstawienia swoich racji. Orzecznictwo wskazuje również, że pomoc państwa dla strony, która nie jest w stanie ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej, jest istotna z uwagi na zapewnienie realizacji prawa do sprawiedliwego i rzetelnego rozpatrzenia sprawy. "Zapewnienie pomocy prawnej osobom, których ze względu na sytuację materialną nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, należy do obowiązków władzy publicznej. Stanowi to jedną z gwarancji urzeczywistnienia konstytucyjnego prawa do sądu. Obowiązek ten ma charakter obowiązku publicznoprawnego. Jego ciężar rozdzielony jest pomiędzy Skarb Państwa i korporacje zawodowe - radców prawnych i adwokatów" (zob. wyrok z 29 sierpnia 2006 r., sygn. SK 23/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 94). Trybunał stwierdził ponadto, że możliwość ustanowienia pełnomocnika z urzędu, podobnie jak możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych są wręcz "newralgicznymi polami realizacji prawa do sądu" (zob. wyrok z 16 czerwca 2008 r., sygn. P 37/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 80). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że Skarżący wraz z pismem z 13 listopada 2023 r. stanowiącym wniosek o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi, złożył pismo z 2 listopada 2023 r, które zostało uznane jako wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek ten został zarejestrowany pod sygn. akt I SPP/Ol 89/23 i załatwiony postanowieniem starszego referendarza sądowego z 26 stycznia 2024 r., który przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowił dla niego adwokata z urzędu. Jednocześnie w tym samym czasie, a więc w okresie od zarejestrowania wniosku o przyznanie prawa pomocy (20 listopada 2023 r.) do jego załatwienia (26 stycznia 2024 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie procedował ze stroną skarżąca wniosek o przywrócenie terminu tracąc z pola widzenia równolegle toczące się postępowanie, w którym strona domaga się ustanowienia pełnomocnika z urzędu. To poskutkowało wystosowaniem przedwczesnego wezwania do uprawdopodobnienia okoliczności wskazanych we wniosku o przywrócenie terminu bezpośrednio do strony (zarządzenie z 23 listopada 2023 r.) oraz przedwczesnego rozstrzygnięcia zainicjowanego przez stronę niniejszego postępowania wpadkowego (postanowienie z 27 grudnia 2023 r.). Biorąc pod uwagę powyższe można domniemywać, że gdyby Sąd rozpoznał wniosek Skarżącego zawarty w piśmie z 2 listopada 2023 r. przed rozpoznaniem wniosku o przywrócenie terminu, Skarżącego w tym przedmiocie reprezentowałby profesjonalny pełnomocnik, który mógłby doprecyzować żądanie wniosku. Obecność fachowego pełnomocnika pozwoliłaby również na doręczenie ewentualnej odmowy bezpośrednio pełnomocnikowi, który mógłby przygotować profesjonalne zażalenie na postanowienie Sądu. Konkludując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznanie przedmiotowego wniosku przed rozpoznaniem wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy pozbawiło stronę możliwości obrony swoich praw przed sądem. Tym samym uznać należy, iż w sprawie bezsprzecznie doszło do naruszenia art. 86 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. art. 243 p.p.s.a. w zw. z art. 244 p.p.s.a. i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie nie jest zgodne z prawem i na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.