III OSK 238/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: sędzia NSA Tamara Dziełakowska sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Rektora [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 września 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 366/21 w sprawie ze skargi Ł. Z. na decyzję Rektora [...] z dnia 7 grudnia 2020 r. Nr Ldz.3/SR/WPAiSM/KA/2020 w przedmiocie odmowy przyznania stypendium rektora za wyróżniające wyniki w nauce oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 28 września 2021 r. III SA/Kr 366/21, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Ł.Z. na decyzję [...] z 7 grudnia 2020 r. nr Ldz.3/SR/WPAiSM/KA/2020 w przedmiocie odmowy przyznania stypendium rektora za wyróżniające wyniki w nauce: 1. uchylił zaskarżoną decyzję; 2. zasądził od Rektora [...] kwotę 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła K[...] zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu Sądu I instancji zarzucono naruszenie: 1) prawa materialnego: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 93 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem przez Sąd I instancji, iż sposób obliczania 6-letniego okresu, w którym student może pobierać stypendium, winien być odniesiony do okresu, kiedy studentowi świadczenie rzeczywiście przysługiwało tj. gdy student stypendium pobierał lub spełniał przesłanki do pobierania danego stypendium, a nie do okresu posiadania statusu studenta (okresu studiowania), jak również uznaniem, iż początkiem okresu 6 lat powinien być moment początkowy okresu, kiedy rzeczywiście świadczenie przysługiwało studentowi (było pobierane), a nie od momentu rozpoczęcia studiów (w ogólności) przez studenta (tj. od momentu uzyskania statusu studenta), 2) przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak pełnego wyjaśnienia w uzasadnieniu skarżonego wyroku Sądu I instancji podstawy prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania, w wyniku którego sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ, w ten sposób, że nie zawiera on koniecznych wskazań co do dalszego postępowania, niezbędnych do sformułowania przez K[...] prawidłowego sposobu liczenia okresu 6 lat, o którym mowa w art. 93 ust. 2 pkt 1 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce, w szczególności przez to, że wytyczne zawarte w skarżonym wyroku nie wyjaśniają kwestii: - czy okres "6 lat" które Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie ocenia jako lata kalendarzowe, to - przy ustalaniu miesięcy pobierania świadczeń przez studenta - w sumie pula 72 miesięcy liczona jako 6 (lat) x 12 miesięcy (miesięcy kalendarzowych), czy może pula 60 miesięcy liczona jako 6 (lat) x 10 (miesięcy wypłaty świadczeń w miesiącach roku akademickiego), - czy uwzględniać pobieranie lub spełnianie przesłanek do pobierania danego stypendium wyłącznie świadczenia wnioskowanego aktualnie przez studenta, czy wszelkie świadczenia pomocy materialnej pobrane przez studenta, - czy w mechanizmie (sposobie) liczenia okresu należy uwzględniać wyłącznie miesiące pobierania świadczenia na danym kierunku studiów, na którym student wnioskuje aktualnie określone świadczenie w ramach pomocy materialnej, czy raczej łącznie wszystkie okresy (miesiące) dotychczasowego studiowania na wszelkich kierunkach i nawet na różnych uczelniach. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kasacyjnie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organ i Sąd I instancji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut naruszenia art. 93 ust. 2 pkt. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (dalej jako u.p.s.w.n.) nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący kasacyjnie organ nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu sprowadzającym się do tego, że w przypadku świadczenia pomocy materialnej jakim jest stypendium rektora, ograniczenie jego przyznania (wynikające z art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n.) może nastąpić dopiero w sytuacji gdyby student pobierał już stypendium przez okres 6 lat. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji w zakresie wykładni art. 93 ust. 2 pkt 1 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce. Zgodnie z art. 86 ust. 1 u.p.s.w.n. student ma prawo ubiegać się o: 1) stypendium socjalne, 2) stypendium dla osób niepełnosprawnych, 3) zapomogę, 4) stypendium rektora, 5) stypendium finansowane przez jednostkę samorządu terytorialnego, 6) stypendium za wyniki w nauce lub w sporcie finansowane przez osobę fizyczną lub osobę prawną niebędącą państwową ani samorządową osobą prawną. Przyznanie świadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 - 4, oraz odmowa jego przyznania następują w drodze decyzji administracyjnej (ust. 2). Stosownie do art. 91 ust. 1 u.p.s.w.n. stypendium rektora może otrzymać student, który uzyskał wyróżniające wyniki w nauce, osiągnięcia naukowe lub artystyczne, lub osiągnięcia sportowe we współzawodnictwie co najmniej na poziomie krajowym. Natomiast zgodnie z art. 92 ust. 1 u.p.s.w.n. stypendia, o których mowa w art. 86 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 są przyznawane na semestr lub na rok akademicki i wypłacane co miesiąc przez okres do 10 miesięcy, a gdy kształcenie trwa semestr - przez okres do 5 miesięcy. Zgodnie natomiast z art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. świadczenia, o których mowa w art. 86 ust. 1 pkt 1 - 4 i art. 359 ust. 1 przysługują na studiach pierwszego stopnia, studiach drugiego stopnia i jednolitych studiach magisterskich, jednak nie dłużej niż przez okres 6 lat. Zdaniem organu, w świetle art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. stypendium rektora nie może zostać przyznane studentowi, który na studiach pierwszego stopnia, studiach drugiego stopnia i jednolitych studiach magisterskich posiada status studenta przez okres dłuższy niż 6 lat. Skoro skarżący posiadał status studenta przez okres ponad 6 lat, w którym mógł otrzymywać stypendium, to jego uprawnienie do uzyskania stypendium wygasło, co skutkowało zastosowaniem ograniczenia z art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. i wydaniem decyzji odmownej. Z powyższym stanowiskiem nie sposób się zgodzić, bowiem przyjęta przez organ wykładnia ww. przepisu jest wadliwa. Organ przyjął bowiem, że pojęcie "przysługiwania świadczenia" jest pojęciem tożsamym z pojęciem "posiadania statusu studenta". Tymczasem takie rozumienie tego pojęcia nie wynika z treści cytowanego przepisu. Zdaniem NSA, prawidłowe odkodowanie normy zawartej w art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. nie wymaga szczególnych zabiegów interpretacyjnych, wystarczającym jest tu podstawowy rodzaj wykładni - wykładnia językowa. Sąd podziela sposób wykładni art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. zaprezentowany przez K. Leweckiego w artykule "Wykładnia nowego ograniczenia w przyznawaniu stypendiów dla studentów" (Doradztwo Podatkowe - Biuletyn Instytutu Studiów Podatkowych 2020/1/57-62), który przyjmuje, że pojęcie "przysługuje", wobec braku definicji ustawowej, należy odczytywać zgodnie z jego rozumieniem. Wobec braku ustawowej definicji pojęcia "świadczenie przysługuje", jakie zostało użyte w art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n., należy je odczytywać zgodnie z jego znaczeniem w języku potocznym ("przysługiwać" to "należeć się komuś z mocy ustawy, prawa, przywileju" - Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego) i odnosić do świadczenia, które zostało przyznane studentowi po spełnieniu wszystkich kryteriów. W związku z tym dla biegu okresu, o którym mowa w omawianym przepisie, ma znaczenie to, że student występował o świadczenie, które zostało mu przyznane i je pobrał. Zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 86 ust. 1 u.p.s.w.n. student może jedynie ubiegać się o przyznanie wskazanego w nim świadczenia (m.in. stypendium rektora), ponieważ sam status studenta nie powoduje powstania uprawnienia do uzyskania danego świadczenia. I tak, art. 87 u.p.s.w.n. wskazuje przesłanki ubiegania się o stypendium socjalne, art. 89 u.p.s.w.n. warunki uzyskania stypendium dla osób niepełnosprawnych, art. 90 u.p.s.w.n. warunki przyznania zapomogi, art. 91 u.p.s.w.n. warunki stypendium rektora, a art. 359 u.p.s.w.n. warunki uzyskania stypendium ministra. Oznacza to, że aby świadczenie z katalogu pomocy materialnej dla studentów przysługiwało, wnioskodawca musi mieć status studenta, złożyć stosowny wniosek oraz spełnić dodatkowe warunki przewidziane dla danej kategorii pomocy finansowej. Zatem 6-letni okres, o którym mowa w art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. należy odnosić do okresu, w którym student spełnia przesłanki otrzymywania pomocy finansowej określonej w ustawie i jednocześnie jest beneficjentem takiej pomocy. Mając na uwadze powyższe rozważania nie sposób zrównać znaczenia pojęcia "przysługiwania świadczenia", o którym mowa w Prawie o szkolnictwie wyższym i nauce z pojęciem "przysługiwania możliwości ubiegania się o świadczenie" w związku z posiadaniem statusu studenta, jak przyjął to skarżący kasacyjnie organ w niniejszej sprawie. Analogiczny pogląd został zaprezentowany w wyroku NSA z 15 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 4082/21 i prezentowany jest w przytłaczającej większości orzecznictwa wojewódzkich sądów administracyjnych (częściowo jeszcze nieprawomocnych), np. w wyrokach: WSA w Szczecinie z 10 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Sz 222/20; WSA w Gdańsku z 26 sierpnia 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 461/20 i z 20 sierpnia 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 460/20; WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 18 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Go 155/20, WSA w Łodzi z 12 sierpnia 2020 r., sygn. akt III SA/Łd 106/20, WSA w Poznaniu z 17 lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Po 773/20; WSA w Krakowie z 25 stycznia 2021 r. sygn. akt 394/20, WSA w Bydgoszczy z 19 stycznia 2021 r. sygn. akt II SA/Bd 1223/20, WSA w Warszawie z 10 marca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 2166/20 - pub. www.nsa.orzeczenia.gov.pl. Powyższa wykładnia znajduje nadto odzwierciedlenie w treści uzasadnienia rządowego projektu ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (str. 28), w którym wskazano, iż "realizując cel wynikający z art. 70 ust. 4 Konstytucji RP, w projekcie ustawy zawarto regulacje pozwalające na pobieranie stypendiów i zapomóg do momentu uzyskania wykształcenia wyższego, ale nie dłużej niż przez 6 lat". Sześcioletni okres o którym mowa w art. 93 ust. 2 pkt 1 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce powiązano zatem bezpośrednio z pobieraniem świadczenia, a nie z posiadaniem statusu studenta przez osobę ubiegającą się o jedną z form pomocy materialnej. Równocześnie zasadnym jest zauważyć, że w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nie zawarto przepisu ograniczającego lub wyłączającego prawo do świadczeń ze względu na posiadanie statusu studenta przez okres dłuższy niż sześć lat. Sytuacje, w których studentowi nie przysługuje prawo do stypendium lub kiedy wygasa decyzja o przyznaniu świadczenia zostały wyczerpująco unormowane w przepisach art. 93 ust. 2 pkt 2 oraz art. 94 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce, przy czym żadna z tych regulacji nie wiąże prawa do stypendium z nadmiernie długim okresem studiowania. Nie można, jak błędnie przyjął w niniejszej sprawie R[...], wiązać początku tego okresu 6 letniego z momentem rozpoczęcia studiów przez studenta ubiegającego się o przyznanie pomocy. Skoro bowiem z samym statusem studenta ustawa nie wiąże przysługiwania, to jest otrzymywania świadczeń stypendialnych, to nie sposób uznać, że to z momentem rozpoczęcia studiów zaczyna biec okres 6 lat ograniczający czas przysługiwania stypendium stosownie do art. 93 ust. 2 pkt 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Oczywiste jest, że przywoływane przez organ w skardze kasacyjnej stanowisko Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w kwestii interpretacji art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n., tożsame ze stanowiskiem skarżącego kasacyjnie, nie jest wiążące dla Sądu. Należy dodatkowo zauważyć, że stanowisko Ministra nie zostało poparte pogłębioną argumentacją. Jest ponadto sprzeczne z celem uregulowań dotyczących pomocy materialnej studentom wyrażonym w uzasadnieniu projektu ustawy p.s.w.n. Ustawa ma realizować cel wynikający z art. 70 ust. 4 Konstytucji RP, tj. jej regulacje mają pozwalać na pobieranie stypendiów i zapomóg do momentu uzyskania wykształcenia wyższego, ale nie dłużej niż przez 6 lat. Autorka skargi kasacyjnej pomimo, że wskazuje na inny cel ustawy, to jest na prawo studentów do pomocy materialnej tylko przez pierwsze 6 lat studiowania, nie podaje poza stanowiskiem Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego źródła swoich twierdzeń. Postulowana przez skarżący kasacyjnie organ wykładnia art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n., z powołaniem się na jakoby ratio legis, tj. wykluczenie z uprawnienia do pomocy materialnej studentów wielokrotnie rekrutujących się na studia pierwszego stopnia bez ich ukończenia i uzyskania wykształcenia oraz studentów studiujących dłużej niż 6 lat akademickich, spowodowałaby także wykluczenie z uprawnienia do pomocy materialnej studentów nadmiernie długo studiujących nie tylko z powodu nieprzykładania się do nauki, lecz w związku z sytuacją zdrowotną, losową czy ekonomiczną. Przykłady tych ostatnich osób znane są sądowi z urzędu. Tymczasem wskazany wyżej postulat skarżącego kasacyjnie organu, wyeliminowania możliwości nadużycia prawa do pomocy materialnej dla studenta, może być zrealizowany w drodze odpowiednich rozwiązań ustawowych, które należałoby dodatkowo zawrzeć w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że orzekający w sprawie R[...] badając zaistnienie przesłanek przyznania skarżącemu wnioskowanego stypendium, do sześcioletniego okresu o którym mowa w art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. wliczył cały okres studiowania przez skarżącego, nie biorąc pod uwagę, czy rzeczywiście świadczenie to skarżącemu przysługiwało w rozumieniu wskazanym wyżej. W konsekwencji powyższego, przyjęcie, iż wspomniany sześcioletni okres upłynął, a tym samym, że odmowa przyznania skarżącemu tylko z tego powodu stypendium była uzasadniona, nie zasługuje na akceptację. Za niezasadny należy uznać też zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Autorka skargi kasacyjnej upatruje go w tym, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera koniecznych wskazań co do dalszego postępowania, niezbędnych do prawidłowego mechanizmu (sposobu) liczenia okresu 6 lat, o którym mowa w art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n. Zważyć bowiem należy, że podstawową przyczyną uwzględnienia skargi przez Sąd pierwszej instancji, było naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., ponieważ jak już wyżej podano, organ nie dokonał ustaleń dotyczących okresów pobierania przez skarżącego świadczeń istotnych dla ustalenia przysługiwania prawa do stypendium. Skoro zatem nie można oprzeć się na istotnych ustaleniach zawartych w zaskarżonej decyzji, ponieważ ich nie zawiera, to na gruncie niniejszej sprawy nie sposób przewidzieć jak przebiegać będzie ustalanie, czy nie zachodzi przesłanka ograniczająca uprawnienie do otrzymania stypendium (okresu 6 lat, o którym mowa w art. 93 ust. 2 pkt 1 u.p.s.w.n.). Zatem wskazania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, są wystarczające do przeprowadzenia ponownego postępowania i spełniają wymogi z art. 141 § 4 p.p.s.a. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. nie nakłada na Sąd pierwszej instancji dokonywania abstrakcyjnej wykładni, w zakresie która nie dotyczy rozpoznawanej sprawy, a do tego sprowadzają się w znacznej części postulaty autorki skargi kasacyjnej dotyczące w części abstrakcyjnych zagadnień określonych w zarzucie 2. skargi kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego na mocy art. 184 p.p.s.a. ją oddalił.