OPS 15/96

Naczelny Sąd Administracyjny z udziałem W. Czerwińskiego, prokuratora Prokuratury Wojewódzkiej delegowanego do Prokuratury Krajowej, w sprawie V SA 1587/94 ze skargi Janiny M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 7 maja 1994 r. w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich, po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 1997 r. na posiedzeniu jawnym następujących wątpliwości prawnych przekazanych przez skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego postanowieniem z dnia 27 września 1996 r. do wyjaśnienia w trybie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./: Czy osobę zatrudnioną w Departamencie VI b. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, do którego właściwości należały sprawy związane z szeroko pojętym więziennictwem, należy uznać za osobę zatrudnioną w strukturach bezpieczeństwa publicznego w rozumieniu art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a", czy też za funkcjonariusza służby więziennej w rozumieniu art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./? podjął następującą uchwałę: Przedstawione w trybie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ przez skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie wątpliwości prawne, skonkretyzowane w postanowieniu z dnia 27 września 1996 r. (...), powstały na tle następującego stanu faktycznego; Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 7 maja 1994 r. pozbawił Janinę M. uprawnień kombatanckich, które przyznał jej Zarząd Wojewódzki Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w (...) z tytułu "obozy koncentracyjne wrzesień 1941 - maj 1945 r.". Z pisma Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 1 października 1975 r. wynika, że Janina S. /nazwisko rodowe/ była więźniarką obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Następnie ewakuowano ją do Klein Machnow, skąd przeniesiono ją do obozu głównego Sachsenhausen. Stamtąd w kwietniu 1945 r. więźniowie zostali skierowani marszem ewakuacyjnym w kierunku Schwerina. W życiorysie z dnia 5 kwietnia 1976 r. Janina M. stwierdza, że po Powstaniu Warszawskim wywieziono ją najpierw do Mauthausen, następnie do Ravensbrück i do Orienburga, a stamtąd ewakuowano ją w kierunku Schwerina. W każdym razie pobyt Janiny M. w obozach koncentracyjnych nie budzi wątpliwości. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, pozbawiając ją uprawnień kombatanckich, stwierdził, że była zatrudniona w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego w Departamencie VI od 17 lipca 1945 r. do 28 lutego 1950 r. Jako podstawę prawną powołał art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./. Na powyższą decyzję złożyła skargę Janina M., wnosząc o jej uchylenie. W skardze podała, że uprawnienia kombatanckie otrzymała z tytułu pobytu w obozach koncentracyjnych. Po powrocie z obozów podjęła pracę w Wydziale Lekarskim Departamentu Więziennictwa i Obozów, który podlegał Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego. Do jej obowiązków należało pisanie na maszynie. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, stwierdzając, że Janina M., jako osoba zatrudniona w organach bezpieczeństwa publicznego, nie może korzystać z uprawnień kombatanckich. W związku z opisanym wyżej stanem faktycznym skład orzekający zwrócił się o wyjaśnienie wątpliwości prawnej przedstawionej na wstępie uchwały. W uzasadnieniu postanowienia podano, że w art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a" i art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "b" cytowanej ustawy przyjęto w stosunku do osób zatrudnionych w służbie więziennej odmienny sposób określania kryteriów pozbawiania uprawnień kombatanckich niż w stosunku do osób zatrudnionych w aparacie bezpieczeństwa publicznego, o których mowa w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a". Jednakże osoby zatrudnione w służbie więziennej pozostawały, zdaniem składu orzekającego, w zatrudnieniu zarówno w ścisłych strukturach aparatu bezpieczeństwa, jak i poza strukturami tego aparatu. Wątpliwość więc dotyczy kwestii, czy w stosunku do pracowników służby więziennej zatrudnionych w Departamencie VI byłego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego mogą być stosowane odmienne procedury w sprawie pozbawienia uprawnień kombatanckich niż w stosunku do pracowników służby więziennej nie zatrudnionych bezpośrednio w strukturach aparatu bezpieczeństwa publicznego. Powyższa wątpliwość, zdaniem składu orzekającego, wiąże się z obowiązywaniem art. 67 ust. 2 przepisów Konstytucji utrzymanych w mocy przez art. 77 Ustawy konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426/. Wyjaśniając przedstawione wątpliwości prawne, Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z postanowienia Sądu wynika, że wątpliwość dotyczy w istocie interpretacji pojęcia "służby więziennej", zawartego w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./. Przede wszystkim należy stwierdzić, że zgodnie z brzmieniem art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a" w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "b" tej ustawy pozbawia się uprawnień kombatanckich osobę, która w latach 1944-1956 była zatrudniona lub pełniła funkcje w jednostkach organizacyjnych lub na stanowiskach związanych ze stosowaniem represji wobec osób podejrzanych lub skazanych za działalność podjętą na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej w organach prokuratury i w prokuraturze wojskowej, w sądownictwie powszechnym lub wojskowym, w służbie więziennej. Ustawa zatem traktuje osoby, które były zatrudnione lub pełniły funkcje w jednostkach organizacyjnych lub na stanowiskach związanych ze stosowaniem represji, podobnie jak osoby zatrudnione w aparacie bezpieczeństwa publicznego lub informacji wojskowej. A contario należy przyjąć, że jeżeli dana osoba nie była zatrudniona lub nie pełniła funkcji w jednostkach organizacyjnych lub na stanowiskach związanych ze stosowaniem represji wobec osób podejrzanych lub skazanych za działalność podjętą na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, jednocześnie pracując w organach prokuratury i prokuratury wojskowej, w sądownictwie powszechnym lub wojskowym, w służbie więziennej, to ustawa nie przewiduje sankcji w postaci odmowy przyznania lub w postaci pozbawienia uprawnień kombatanckich. Ograniczając rozważania tylko do służby więziennej, należy stwierdzić, że rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 sierpnia 1932 r. o Straży Więziennej /Dz.U. nr 74 poz. 667/ regulowało organizację straży więziennej i jej ustrój. Podlegała ona wówczas Ministrowi Sprawiedliwości. Sytuacja uległa zmianie w 1944 r., kiedy to więziennictwo weszło w skład resortu bezpieczeństwa publicznego. Nadal obowiązywało rozporządzenie z dnia 23 sierpnia 1932 r., a więc ustrój Straży Więziennej nie uległ zmianie. Funkcjonariusze Straży Więziennej, którzy po zakończeniu wojny zgłosili się do służby, stali się bez swej woli pracownikami jednego z organów aparatu bezpieczeństwa. Zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 7 maja 1992 r. II UZP 7/91 /OSNCP 1992, nr 10 poz. 174/, ta sytuacja prawna wpłynęła na odmienny sposób potraktowania w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. służby więziennej, która w owym czasie podlegała Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego. Traktując o służbie więziennej w okresie 1944-1956 r., omawiana ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. stanowi o funkcjonariuszach mianowanych zgodnie z rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 sierpnia 1932 r. o Straży Więziennej /Dz.U. nr 74 poz. 667/, jak również o mianowanych zgodnie z dekretem z dnia 20 lipca 1954 r. o Służbie Więziennej /Dz.U. nr 34 poz. 144/. Nie można jednak przyjąć, że przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 lib.b/ omawianej ustawy odnosi się wyłącznie do funkcjonariuszy, gdyż mówi się w nim również o osobach zatrudnionych. Pojęcie zatrudnienia nie jest w omawianej ustawie zdefiniowane, należy więc je rozumieć szeroko, to jest bez względu na sposób i podstawę prawną jego nawiązania. W związku z tym należy przyjąć, że omawiany przepis stosuje się nie tylko do funkcjonariuszy służby więziennej, lecz również do pracowników cywilnych. Podobne stanowisko wyraził Trybunał Konstytucyjny w sprawach W. 17/92 /OTK 1993, cz. II poz. 44/ i K.15/93 /OTK 1994, cz. I poz. 4/. Następnie należy rozważyć dalsze przesłanki, które uniemożliwiają przyznanie uprawnień lub uzasadniają ich pozbawienie. Przesłankami takimi jest zatrudnienie lub pełnienie funkcji w jednostkach organizacyjnych lub na stanowiskach związanych ze stosowaniem represji. Użyte w tym sformułowaniu słowo "lub" nie wyłącza wzajemnie przytoczonych przesłanek: mogą one występować łącznie lub pojedynczo. Wątpliwość może budzić użyte pojęcie "jednostki organizacyjne". Artykuł 21 ust. 2 pkt 4 cytowanej ustawy bowiem używa zarówno terminu "aparat", "organy", jak i pojęcia "jednostki organizacyjne". Jak wynika z uzasadnienia uchwały Senatu RP z dnia 21 grudnia 1990 r. o stanowisku Senatu w sprawie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /druk nr 648/, proponując poprawki do art. 21 ust. 2 pkt 4 Senat wyraźnie rozróżnia te pojęcia. Między innymi stwierdza, że "(...) w odniesieniu do funkcjonariuszy tych organów, jakie wymienia się w lit. "b" nowego sformułowania art. 2l ust. 2 pkt 4, niezbędne jest stwierdzenie, że w rzeczywistości byli pracownikami nie tylko samych organów, ale też wspomnianych jednostek". Przyjąć więc należy, że (...) jednostka organizacyjna mieści się w organie /oznaczającym urząd wypełniający określone zadania w danej dziedzinie życia społecznego/, stanowiąc wyodrębnioną jego część, mającą określony przez prawo zakres kompetencji - w tym wypadku związany ze stosowaniem represji w stosunku do osób określonych w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "b" cytowanej ustawy. Wydaje się, że sformułowanie tego przepisu nie pozwala na jego stosowanie wobec wszystkich jednostek organizacyjnych, które zajmowały się szeroko pojętym więziennictwem. Skoro istotą działania służby więziennej było wypełnianie zadań w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania, to fakt ten powoduje, że obowiązki te były wykonywane tylko w obiektach przeznaczonych do tych celów, a więc w więzieniach. Pogląd ten jest zbieżny ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale z dnia 7 maja 1992 r. II UZP 7/91. Przedstawione wyżej względy prowadzą do wniosku, że do osoby zatrudnionej w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, w tym również w jednostce organizacyjnej tego Ministerstwa, do której należały sprawy związane z więziennictwem, nie ma zastosowania przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "b" omawianej ustawy w części dotyczącej służby więziennej. Mając na względzie przytoczone wyżej argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym podjął uchwałę jak w sentencji.