V SA 1155/93

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Henryka D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 12 marca 1993 r. Nr 1705/93 w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień określonych w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./; 1/ uchylił zaskarżoną decyzję, 2/ zasądził na rzecz Henryka D. od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 50.000 zł tytułem zwrotu opłaty sądowej. Decyzją z dnia 12 marca 1993 r. Nr 1705/93 Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Henrykowi Janowi D. przyznania uprawnień określonych w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. na podstawie art. 22 ust. 1 w związku z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./. Z uzasadnienia powyższej decyzji wynika, że ustalono, iż Henryk Jan D. nie był deportowany, bowiem urodził się dnia 24 czerwca 1943 r. w Wiązówce obwodu Ulianowskiego w ZSRR podczas przebywania tam jego rodziców na zesłaniu. Zdaniem organu orzekającego - w tym stanie faktycznym brak jest podstaw do stosowania ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Urodzenie się podczas zesłania rodziców nie zostało uwzględnione w cyt. ustawie jako fakt stanowiący podstawę do przyznania uprawnień kombatanckich. Decyzję tę zaskarżył Henryk D., wnosząc o jej uchylenie z powodu naruszenia przepisów art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego oraz art. 12 par. 2 i art. 35 par. 2 Kpa. W skardze podniósł, że dnia 26 sierpnia 1992 r. Zarząd Główny Związku Sybiraków złożył w Urzędzie do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych jego wniosek wraz z pozytywną rekomendacją. Wniosek był, zdaniem skarżącego, prawidłowo udokumentowany i jako taki powinien być rozpatrzony i załatwiony bez zwłoki. Został on jednak rozpatrzony dopiero dnia 12 marca 1993 r., a więc po upływie ponad 6 miesięcy, na skutek jego skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego na bezczynność organu. Zdaniem skarżącego - zaskarżona decyzja jest błędna merytorycznie. Fakt, że jego rodzice zostali przymusowo zesłani do ZSRR i że urodził się na zesłaniu, został prawidłowo udokumentowany i nie jest przez organ kwestionowany. Przyczyną odmowy przyznania mu uprawnień jest jedynie fakt, że nie był deportowany, lecz tylko urodził się na zesłaniu z rodziców zesłańców. Skarżący twierdzi, że wydając decyzję odmowną organ dokonał błędnej i zupełnie dowolnej interpretacji przepisów cyt. ustawy. Warunkiem koniecznym, ale i dostatecznym przyznania uprawnień wynikających z przedmiotowej ustawy nie jest, zdaniem skarżącego, sam fakt zesłania lub deportacji, lecz przebywanie na przymusowym zesłaniu lub deportacji. Jest to jednoznacznie określone w art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" cyt. ustawy. Skarżący podnosi, że od chwili urodzenia aż do 20 maja 1946 r. przez okres 2 lat i 10 miesięcy przebywał na zesłaniu wraz z rodzicami, cierpiąc tam głód i nędzę. W odpowiedzi na skargę organ orzekający wnosił o jej oddalenie. Podniósł, że cyt. ustawa nie ma zastosowania do osób, które urodziły się podczas przebywania ich rodziców na deportacji. Gdyby ustawodawca i te osoby chciał uhonorować kombatanctwem - dałby temu wyraz w stosownym przepisie ustawy, którego jednak brak. Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 3 - przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym, a represjami są okresy przebywania na przymusowych zesłaniach i deportacjach w ZSRR z przyczyn politycznych, narodowościowych i religijnych. Skarżący, zdaniem organu orzekającego, nie był represjonowany z przyczyn narodowościowych, politycznych i religijnych i nie był z tego tytułu zesłany, a o urodzeniu się skarżącego w Wiązówce zdecydowali jego rodzice. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, że: Podstawę prawną, na której oparto wniosek o stwierdzenie nabycia uprawnień kombatanckich, stanowi przepis art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Treść tej normy prawnej przewiduje, że przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR. Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma wykładnia tego przepisu, organ orzekający bowiem stwierdził, że dzieci urodzone w miejscach zsyłek i deportacji w ZSRR z rodziców poddanych tym represjom nie są objęte uregulowaniami wynikającymi z tej ustawy. Dla ustalenia treści normy prawnej, która jest zawarta w omawianym przepisie, niezbędne jest dokonanie jej interpretacji za pomocą różnych rodzajów wykładni. Na wstępie należy rozważyć, jakich słów i sformułowań użyto w omawianym przepisie, co pozwoli ustalić znaczenie normy ze względu na jej kontekst językowy. Ustawa definiuje, co uważa za represje. Tak więc represjami, zgodnie z ustawą, są okresy przebywania na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR, oczywiście z przyczyn w niej określonych, ale ten temat zostanie omówiony dalej. Jeżeli więc ustawa używa słów "okresy przebywania", to należy rozważyć, co te słowa znaczą. A. Brückner wyjaśnia etymologię słowa "przebywać" /Słownik etymologiczny języka polskiego/. Wywodzi je z rzeczownika "przebytek" oznaczający "mieszkanie", od którego ustaliła się forma podmiotu korzystającego z przebytku, tj. "przebywacza", czyli dzisiejszego "mieszkańca". Słowo użyte przez ustawodawcę oznacza, że "przebywanie" rozumieć należy jako stan zasiedlenia określonego miejsca pobytu. Tak pojmowane "przebywanie" znajduje również uzasadnienie w Słowniku poprawnej polszczyzny /W. Doroszewski, PWN 1973/, który tłumaczy słowo "przebywać" m.in. jako określenie "pobycia lub pomieszkania - gdzieś, jakiś czas". Znaczenie to wzmacnia użyte przez ustawodawcę słowo "okres", które według Podręcznego słownika języka polskiego oznacza "pewien przeciąg czasu". Tak więc ustawa pojęcie represji łączy z pobytem przez pewien czas w miejscu zsyłki lub deportacji. Zauważyć jednak należy, że represjami w rozumieniu ustawy nie jest jeszcze sam fakt przymusowego zesłania i deportacji. Represjami bowiem nazwany jest okres przebywania na przymusowych zesłaniach i deportacji z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych. Należy przyjąć, że wystąpienie jednej z tych przyczyn jest obligatoryjne do zakwalifikowania okresu przebywania w miejscu deportacji - do represji w rozumieniu ustawy. Jak wynika z powyższych rozważań, wykładnia gramatyczna przemawiałaby za tym, ażeby pojęcie represji łączyć z faktem "okresowego przebywania", nie zaś z samym faktem przymusowego zesłania lub deportacji w ZSRR, szczególnie, że to sformułowanie sugeruje miejsce okresowego przebywania w ZSRR, nie zaś samą czynność polegającą na deportacji lub zesłaniu. Podnieść również należy, odwołując się do wykładni systemowej, że przepis art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" omawianej ustawy zamieszczony został w jej części ogólnej, w której określono osoby uprawnione do korzystania z dobrodziejstw ustawy. Już z jej tytułu wynika, że swoim działaniem obejmuje ona nie tylko kombatantów oraz osoby, których działania uznano za równorzędne z działalnością kombatancką, lecz również osoby będące ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Jest to określenie niezmiernie szerokie i dlatego art. 4 ścieśnia to pojęcie, określając warunki, od których spełnienia uzależnia działanie ustawy. Stanowi to uregulowanie prawne wprowadzone dopiero niniejszą ustawą, nie mające odpowiednika w poprzednio obowiązującej ustawie z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów. Przepis art. 4 dotyczy osób, które przebywały w obozach zagłady, obozach koncentracyjnych i więzieniach hitlerowskich, osób, które z przyczyn narodowościowych i rasowych przebywały w gettach, osób, które z przyczyn politycznych, narodowościowych i religijnych przebywały w więzieniach i łagrach w ZSRR oraz na przymusowych zesłaniach i deportacjach w ZSRR, osób, które przebywały tam w latach 1944-1956 na mocy skazania na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy wojskowe i specjalne albo bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość, oraz osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. Poszczególne unormowania nie są izolowanymi i zamkniętymi w sobie całościami. Stanowią one jedynie części składowe większej i uporządkowanej całości. Tak więc w przepisie art. 4 ust. 1 poszczególne punkty 1, 2 i 3 muszą być wolne od wewnętrznej sprzeczności. Pogląd, że dzieci pochodzenia żydowskiego, urodzone w gettach i przebywające w nich z przyczyn rasowych, nie podlegały represjom w rozumieniu ustawy, wydaje się nie tylko niesłuszny, ale i nielogiczny /art. 4 ust. 1 pkt 2/. Dzieci urodzone w miejscach przymusowego zesłania lub deportacji ich rodziców w ZSRR nie mogą być w gorszej sytuacji. Rodzice ich bowiem z przyczyn podanych w ustawie okresowo przebywali w ZSRR, a dzieci związane z rodzicami w tym przypadku z przyczyn narodowościowych również okresowo przebywały w miejscach zsyłki lub deportacji ich rodziców. Jak już wykazano, pojęcie represji ustawodawca wiąże z określeniem "okresowego przebywania". Tak więc dzieci urodzone w ZSRR, chociaż nie poddane deportacji, spełniają warunki ustawy, okresowo bowiem przebywały w miejscu zsyłki z przyczyn narodowościowych - ponieważ były Polakami. Podnieść jeszcze należy, że w materiałach sejmowych, zarówno w sprawozdaniu Komisji Polityki Społecznej i Komisji Ustawodawczej, odnoszącym się do projektów ustaw dotyczących kombatantów, złożonym na 44 posiedzeniu Sejmu X kadencji 23 listopada 1990 r., jak i w toczącej się na ten temat dyskusji brak jest materiałów związanych z omawianym w niniejszej sprawie zagadnieniem. Niemniej jednak w wymienionych materiałach powtarza się stwierdzenie, że celem ustawy ma być naprawienie wyrządzonych krzywd. W preambule ustawy stwierdza się, że "kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka (...)". W myśl wykładni funkcjonalnej, jeżeli celem omawianej ustawy byłoby naprawienie wyrządzonych krzywd ofiarom represji, to niezasadne byłoby wyłączenie spod jej dobrodziejstw osób, które zostały urodzone w miejscach przymusowego pobytu ich rodziców, najczęściej w bardzo trudnych warunkach, i w tych warunkach spędziły pierwsze lata swojego dzieciństwa. Podsumowując poczynione rozważania, stwierdzić należy, że treść art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ nie daje podstaw do wyłączenia spod jej działania dzieci urodzonych w miejscach zsyłek i deportacji w ZSRR z rodziców poddanych tym represjom z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych. W związku z tym w sprawie niniejszej, po ustaleniu, że rodzice skarżącego przebywali w miejscu deportacji z przyczyn politycznych, narodowościowych lub religijnych, organ orzekający powinien dać stosowną decyzję. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach orzeczono na podstawie art. 208 Kpa.