III ARN 15/83

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu (...) ze skargi (...) na decyzję Wojewody (...) w przedmiocie ustalenia kandydata na nabywcę nieruchomości rolnej na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku z dnia 2 grudnia 1982 r. SA/Gd 628/82 uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Wojewody (...) i decyzję Naczelnika Gminy (...). Stosownie do notatki służbowej z dnia 15 maja 1982 r. właściciel gospodarstwa rolnego wydzierżawił w 1959 r. Władysławowi N. budynki oraz 2 ha gruntu. W 1963 r. wspomniane gospodarstwo zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa. W 1978 r. Władysław N. nabył na własność działkę siedliskową o obszarze 900 m2 wraz z budynkami. Co się tyczy gruntu, to od 1959 r. Władysław N. dzierżawił działkę oznaczoną obecnie nr 192. W szczególności ze Skarbem Państwa zawarł on w dniu 30 listopada 1971 r. umowę dzierżawy gruntu o obszarze 1,14 ha na okres 10 lat z zastrzeżeniem, że z dniem 1 września 1981 r. umowa ta wygasa, oraz w dniu 20 października 1979 r. - umowę dzierżawy działki nr 192 o obszarze 1,05 ha na okres 2 lat, również z przytoczonym zastrzeżeniem. W dniu 25 sierpnia 1981 r. Władysław N. zwrócił się do Urzędu Gminy z wnioskiem o przedłużenie umowy dzierżawy dotychczas używanego gruntu, ale z pisma z dnia 12 października 1981 r. uzyskał informację, że działka nr 192 o obszarze 1,05 ha została przeznaczona do sprzedaży. W dniu 10 listopada 1981 r. wystąpił więc z wnioskiem o zezwolenie mu na nabycie tej działki. Decyzją z dnia 3 czerwca 1982 r. Naczelnik Gminy ustalił, że Edwin G. jest nabywcą działki nr 192/2 o obszarze 1,02 ha, oraz odmówił Władysławowi N. sprzedaży tej działki, a tę decyzję Wojewoda utrzymał w mocy decyzją z dnia 30 czerwca 1982 r. Według uzasadnienia obu decyzji Władysław N. nie ma kwalifikacji rolniczych, a od ich posiadania jest uzależnione nabycie własności wymienionej działki. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 1982 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę Władysława N. na decyzję Wojewody. Od tego wyroku Prokurator Generalny wniósł rewizję nadzwyczajną w dniu 22 sierpnia 1983 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Artykuł 160 par. 1 Kc stanowi, że własność nieruchomości rolnej lub jej części może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy, gdy nabywca ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jednakże z dniem 6 kwietnia 1982 r. weszła w życie ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (...) /Dz.U. nr 11 poz. 81/, która artykułowi 160 par. 1 Kc nadała następujące brzmienie: "Własność nieruchomości rolnej lub jej części może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy, gdy nabywca: 1/ stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo 2/ ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego". W myśl art. 2 par. 2 powołanej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. do przeniesienia własności nieruchomości rolnej stosuje się przepisy obowiązujące w dacie tego zdarzenia. Przeniesienie własności nieruchomości następuje z chwilą zawarcia umowy w formie aktu notarialnego. W sprawie zdarzeniem w rozumieniu art. 2 par. 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. będzie zawarcie w formie aktu notarialnego umowy sprzedaży nieruchomości rolnej obejmującej działkę nr 192/2 o obszarze 1,02 ha. Ponieważ do tego zdarzenia dojdzie po dniu 6 kwietnia 1982 r., do sprzedaży wymienionej nieruchomości będą stosowały się przepisy obowiązującego w dacie zdarzenia, a zatem w szczególności art. 160 par. 1 Kc w brzmieniu znowelizowanym. W konsekwencji również decyzja co do ustalenia kandydatów na nabywców nieruchomości rolnej /par. 13 ust. 1 pkt 3 zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 25 lipca 1979 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych - M.P. nr 19 poz. 114/, wydana po wejściu w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r., bo dnia 6 kwietnia 1982 r., powinna uwzględniać treść art. 160 par. 1 Kc w brzmieniu znowelizowanym. Od dnia 1 września 1981 r. Władysław N. nie używał działki nr 192/2, ale stale pracowałby na wspomnianej działce bezpośrednio przy produkcji rolnej, gdyby Urząd Gminy wydzierżawił mu tę działkę na dalszy okres bądź Naczelnik Gminy ustalił, że jest on kandydatem do jej nabycia. Artykuł 160 par. 1 Kc w brzmieniu znowelizowanym przez dodanie wyżej zacytowanego pkt 1 ma na celu poszerzenie kręgu osób uprawnionych do nabycia własności nieruchomości rolnej. Już uwzględnienie wymienionego celu uzasadnia taką wykładnię art. 160 par. 1 pkt 1 Kc, że obejmuje on także osobę, która w dniu 6 kwietnia 1982 r. stale pracowałaby w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej, gdyby nie stała temu na przeszkodzie okoliczność, za którą nie ponosi odpowiedzialności. W związku z zarzutem Edwina G. należy podnieść, że zgodnie z par. 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych - zarówno w brzmieniu dotychczasowym /Dz.U. 1972 nr 31 poz. 215 ze zm./, jak i obecnie obowiązującym /Dz.U. 1983 nr 19 poz. 86/, nieruchomość uważa się za rolną, jeżeli jest lub może być ona użytkowana także na cele produkcji ogrodniczej czy sadowniczej. Według par. 12 ust. 1 zarządzenia z dnia 25 lipca 1979 r. nabywcą nieruchomości rolnej może być osoba, która odpowiada warunkom do nabycia takiej nieruchomości określonym w kodeksie cywilnym. Paragraf 12 ust. 2 zarządzenia przewiduje kolejność, w jakiej przysługuje pierwszeństwo nabycia nieruchomości, przy czym par. 12 ust. 2 pkt 1 lit. "b" zarządzenia zastrzega to pierwszeństwo dla osoby, której przysługuje prawo pierwokupu, a art. 695 par. 2 Kc stanowi, że jeżeli dzierżawa nieruchomości rolnej była zawarta na okres dłuższy niż 3 lata lub trwała faktycznie przez okres co najmniej 10 lat, dzierżawcy przysługuje z mocy ustawy prawo pierwokupu w razie sprzedaży tej nieruchomości. Stąd w sytuacji, gdy Władysław N. i Edwin G. odpowiadają warunkowi określonemu w art. 160 par. 1 Kc, a ze względu na prawo pierwokupu Władysławowi N. przysługuje pierwszeństwo nabycia działki nr 192/2, Naczelnik Gminy powinien był w drodze decyzji ustalić, że Władysław N. jest kandydatem na nabywcę tej działki. Na tle tego, co przedstawiono, decyzja Wojewody z dnia 30 czerwca 1982 r., utrzymująca w mocy decyzję Naczelnika Gminy z dnia 3 czerwca 1982 r., jest niezgodna z prawem. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny powinien był uchylić zaskarżoną decyzję, a także decyzję Naczelnika Gminy. Jeżeli zaś oddalił skargę, wyrok wymienionego Sądu rażąco narusza prawo /art. 211 Kpa w związku z art. 417 par. 1 Kpc/. Paragraf 12 ust. 2 pkt 1 lit. "b" zarządzenia z dnia 25 lipca 1979 r., który wieloletnim dzierżawcom zastrzega pierwszeństwo nabycia dzierżawionych nieruchomości, gdy przysługuje im prawo pierwokupu, stanowi wyraz polityki rolnej Państwa zmierzającej do stabilizacji stosunków, sprzyjającej intensyfikacji produkcji rolnej. Ponieważ wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego sankcjonuje odmienny stan rzeczy, narusza on również interes PRL. W konsekwencji rewizja nadzwyczajna ulega uwzględnieniu pomimo jej wniesienia po upływie terminu przewidzianego w art. 211 Kpa w związku z art. 421 par. 2 Kpc. Orzeczono więc jak w sentencji.