III ARN 5/84

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy ze skargi (...) na decyzję Wojewody (...) w przedmiocie ustalenia kandydata na nabywcę gruntów Państwowego Funduszu Ziemi na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 września 1983 r. II SA 576/83 i II SA 828-829/83 uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej skargę Mariana K. oraz decyzję Wojewody (...) i decyzję Naczelnika Gminy (...) w części wyznaczającej na nabywcę nieruchomości rolnej Józefa M. i odmawiającej Marianowi K. prawa nabycia tej nieruchomości. Decyzją z dnia 26 listopada 1982 r. Naczelnik Gminy w T. ustalił jako kandydata na nabywcę wchodzącej w skład zasobów Państwowego Funduszu Ziemi nieruchomości oznaczonej jako działka nr 202/1 o powierzchni 2,95 ha, położonej we wsi Z., Józefa M. i odmówił sprzedaży tej nieruchomości Marianowi K. i Janowi S. Według uzasadnienia tej decyzji zebranie wiejskie wypowiedziało się za sprzedażą nieruchomości Józefowi M., który wywiązuje się z zawartych umów kontraktacji produktów rolnych i jest młodym rolnikiem. Po rozpoznaniu odwołania Mariana K. od wymienionej decyzji Wojewoda Z. utrzymał ją w mocy decyzją z dnia 11 lutego 1983 r. Zdaniem Wojewody skarżący nie ma pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości. Pierwszeństwa tego bowiem nie daje mu wypas bydła na gruntach wyłączonych z uprawy rolnej i obecnie nie przeznaczonych do sprzedaży. Skargę Mariana K. na decyzję Wojewody Z. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wyrokiem z dnia 9 września 1983 r., którym oddalił także trzy inne skargi na inne decyzje Wojewody Z. Sąd ten uznał w szczególności, że Marian K. nie uzyskał pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości z tytułu jej dzierżawy, albowiem "istotą dzierżawy jest użytkowanie i pobieranie pożytków z nieruchomości w zamian za ponoszenie podatków i innych ciężarów związanych z własnością lub posiadaniem gruntów oraz uiszczanie czynszu, chyba że zachodzi dzierżawa bezczynszowa /art. 693 i art. 708 Kc/; wypasanie bydła za rekompensatę w postaci świadczenia pracy nie wypełnia znamion dzierżawy". Prokurator Generalny PRL w rewizji nadzwyczajnej od wymienionego wyroku w części oddalającej skargę Mariana K. zarzucił rażące naruszenie prawa, w szczególności art. 695 par. 2 Kc w związku z par. 7 ust. 2 pkt 1 zarządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 18 września 1982 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych /M.P. nr 23 poz. 205/ oraz naruszenie interesu PRL i wniósł o uchylenie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w zaskarżonej części oraz poprzedzających go decyzji administracyjnych organów pierwszej i drugiej instancji. W toku postępowania przed Sądem Najwyższym okazało się, że po wydaniu wyroku zaskarżonego rewizją nadzwyczajną zmarł Marian K. Rozpoznając sprawę z udziałem jego spadkobierców, jako następców prawnych, Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Jak wynika z protokołu przesłuchania Mariana K. w toku postępowania administracyjnego w dniu 29 grudnia 1982 r., wypas bydła wykonywany przez niego na podstawie umowy z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną w T. obejmował nieruchomość /działkę/ inną niż ta, której sprzedaży mu odmówiono. Jeżeli tak było istotnie, to nawet gdyby istniała podstawa - wbrew poglądowi Naczelnego Sądu Administracyjnego - do uznania, iż Marian K. dzierżawił nieruchomość, na której wypasał bydło, nie uzasadniałoby to przyjęcia, że przysługuje mu pierwszeństwo w jej nabyciu. Pierwszeństwo w nabyciu państwowej nieruchomości rolnej przyznane w par. 7 ust. 1 pkt 1 i 2 zarządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 18 września 1982 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych /M.P. nr 23 poz. 205/ przysługuje tylko tym osobom, które dzierżawiły nieruchomość przeznaczoną do sprzedaży, a nie inną nieruchomość. Zasadne zatem jest stanowisko wyrażone w tej kwestii w decyzji Wojewody Z. z dnia 11 lutego 1982 r. Naczelny Sąd Administracyjny jednak nie dostrzegł, że z naruszeniem art. 7 Kpa w toku postępowania przed organami administracji państwowej nie został dokładnie wyjaśniony stan faktyczny sprawy. Z materiału zebranego w niej, a w szczególności z dokumentów nazwanych "oświadczeniami", wynika mianowicie, że Marian K. od 15 lat na mocy umowy z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną w T. w zamian za czynsz oznaczony w pieniądzach lub w formie odpracowania użytkował grunt będący nieużytkiem, wykarczował z niego samosiewy oraz krzewy i uprawiał na nim m.in. buraki, przy czym chodzi tu o grunt stanowiący obecnie działkę nr 202/1, przeznaczoną do sprzedaży przez Państwo. Okoliczności związane z tym użytkowaniem nie zostały bliżej wyjaśnione, a w szczególności, czy było ono przejawem wykonania przez Mariana K. umowy dzierżawy /art. 693 par. 1 Kc/ i - w związku z art. 695 par. 2 Kc - czasu, na jaki umowa ta została zawarta lub faktycznie trwała. Należy przy tym zauważyć, że ustalenie, iż Marian K. dzierżawił nieruchomość, o sprzedaż której ubiegał się, od Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w T., uzasadniałoby przysługiwanie mu pierwszeństwa w jej nabyciu na podstawie par. 7 ust. 2 pkt 1 lub 2 powołanego zarządzenia. Pierwszeństwo to obejmuje mianowicie także osoby - jak słusznie, na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 1981 r. - które dzierżawiły nieruchomość bezpośrednio przed jej przekazaniem na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi. We wskazanej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny powinien był na podstawie art. 207 par. 1 i 2 pkt 3 Kpa uchylić obie decyzje administracyjne wydane w sprawie. Wyrok tego Sądu, oddalający skargę stosownie do art. 207 par. 5 Kpa, rażąco narusza prawo. Narusza także interes PRL. W interesie tym bowiem leży podniesienie efektywności produkcji indywidualnych gospodarstw rolnych. Celowi temu zaś - w wypadku gospodarstwa Mariana K. - nie sprzyja, dokonana bez należytego wyjaśnienia sprawy, odmowa sprzedaży mu nieruchomości państwowej, której produkcja mogłaby zwiększyć efekty prowadzonego przez niego gospodarstwa rolnego. Rozstrzygnięciu sprawy na skutek rewizji nadzwyczajnej od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego i w wyniku uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej uchyleniu tego wyroku oraz poprzedzających go decyzji organów administracji państwowej pierwszej i drugiej instancji /art. 210 i art. 211 Kpa w związku z art. 422 par. 1 Kpc/ nie stoi na przeszkodzie fakt śmierci Mariana K. po wydaniu zaskarżonego wyroku. Jeżeli bowiem zmarły był dzierżawcą nieruchomości podlegającej sprzedaży i na podstawie art. 695 par. 2 Kc przysługiwało mu prawo pierwokupu tej nieruchomości - co w sprawie nie zostało wyjaśnione - to prawo to przeszło na jego spadkobierców. Prawo pierwokupu, aczkolwiek niezbywalne /art. 602 par. 1 Kc/, jako nie związane ściśle z osobą zmarłego i jako prawo, które - wobec braku odpowiedniej normy - nie przechodzi z chwilą jego śmierci na oznaczone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami, podlega mianowicie sukcesji uniwersalnej i dlatego należy do spadku po zmarłym /art. 922 par. 1 Kc/. Gdyby zatem Marianowi K. przysługiwało prawo pierwokupu nieruchomości podlegającej sprzedaży, to jego spadkobiercy nabyliby to prawo i spadkobierca realizujący je byłby uprawniony do nabycia nieruchomości państwowej na zasadzie pierwszeństwa z par. 7 ust. 2 pkt 1 zarządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 18 września 1982 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych /M.P. nr 23 poz. 205/, oczywiście, jeżeli spełniałby warunki uprawniające go do nabycia nieruchomości rolnej /par. 7 ust. 1 zarządzenia w związku z art. 180 Kc/. Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.