III AZP 17/86

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Kazimierza M. na decyzję Dyrektora Wydziału Spraw Lokalowych - Urzędu Wojewódzkiego w G. z dnia 21 listopada 1985 r. w przedmiocie odmowy udostępnienia lokalu mieszkalnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku postanowieniem z dnia 8 kwietnia 1986 r. SA/Gd 34/86 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 Kpc: Czy współwłaściciel domu wielomieszkaniowego położonego w miejscowości objętej przepisami o szczególnym trybie najmu, w którym inni współwłaściciele zajmują już samodzielne lokale mieszkalne, ma prawo oddania na cele mieszkalne dalszego opróżnionego lokalu w tym domu w najem bądź bezpłatne używanie pełnoletniemu dziecku /art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe - t.j. Dz.U. 1983 nr 11 poz. 55 ze zm./, jeżeli on sam nie skorzystał z prawa do zajęcia jednego samodzielnego lokalu w tym domu? podjął następującą uchwałę: Bezsporne jest, że Kazimierzowi M. przysługuje wraz z jego matką Marianną M. oraz rodzeństwem, tj. Urszulą G. i Gerardem M., prawo współwłasności domu wielomieszkaniowego położonego w K. przy ul. S. 27. W budynku tym znajdują się trzy lokale mieszkalne. Lokal nr 1 zajmuje Marianna M., lokal nr 2 zajmuje Gerard M. z rodziną, a część lokalu nr 3 zajmuje najemca Renata S. na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale. Pozostałą część lokalu nr 3 zajmowała do śmierci Stanisława P., także z mocy decyzji administracyjnej. Kazimierz M. zamieszkuje w domu jednorodzinnym w K. przy ul. C. 6 wraz z pełnoletnim synem Grzegorzem i córką Marią A. z rodziną, co powoduje nadmierne jego zagęszczenie. W piśmie z dnia 8 sierpnia 1985 r. Kazimierz M. zwrócił się do Naczelnika Miasta i Gminy w K. o stwierdzenie, że jest uprawniony do oddania opróżnionej części lokalu mieszkalnego nr 3 w bezpłatne używanie synowi Grzegorzowi M. Naczelnik Miasta i Gminy w K. decyzją z dnia 7 września 1985 r. odmówił temu wnioskowi. Wyrażono przy tym zapatrywanie, że wobec tego, iż Kazimierz M. nie zamieszkuje we wspomnianym domu wielomieszkaniowym, nie może on uprawnienia do zajęcia części opróżnionego lokalu mieszkalnego, przewidzianego w art. 30 ust. 2 prawa lokalowego /t.j. Dz.U. 1983 nr 11 poz. 55 ze zm./, przekazać na rzecz swego syna. Organ odwoławczy utrzymał w mocy powyższą decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji podniesiono, że "przepis art. 30 ust. 1 i 2 prawa lokalowego zobowiązuje organ administracji państwowej do przekazania zwolnionego lokalu lub jego części w budynku wielomieszkaniowym w pierwszej kolejności na rzecz jego właściciela /współwłaściciela/. Dopiero zamieszkanie właściciela domu wielomieszkaniowego w takim lokalu uprawnia go do oddania dalszych lokali opróżnionych w tymże budynku w najem bądź bezpłatne używanie pełnoletnim jego dzieciom względnie rodzicom." Decyzję tę Kazimierz M. zaskarżył do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Rozpoznając skargę Naczelny Sąd Administracyjny przedstawił w trybie art. 391 par. 1 Kpc w związku z art. 211 Kpa Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości i przytoczone w sentencji zagadnienie prawne: Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Według przepisu art. 30 ust. 2 prawa lokalowego z roku 1974 /t.j. Dz.U. 1983 nr 11 poz. 55 ze zm./ właścicielowi domu wielomieszkaniowego przysługuje prawo do zamieszkania w opróżnionym lokalu mieszkalnym w tym domu, a w razie opróżnienia dalszych lokali - oddania tych lokali w najem bądź bezpłatne używanie pełnoletnim dzieciom oraz rodzicom. W uzasadnieniu pytania podniesiono, że unormowanie to nie daje wprost odpowiedzi na wątpliwość, czy właściciel - a w konsekwencji także współwłaściciel - może oddać opróżniony lokal mieszkalny w domu wielomieszkaniowym w najem bądź bezpłatne używanie pełnoletnim dzieciom także wówczas, gdy sam nie skorzystał z prawa zajęcia jednego "samodzielnego lokalu w tym domu". Również inne przepisy prawa lokalowego nie pozwalają na udzielenie jednoznacznej odpowiedzi w tej kwestii. Literalne brzmienie przepisu art. 30 ust. 2 prawa lokalowego mogłoby przemawiać za stanowiskiem, że właściciel /współwłaściciel/ może skorzystać z uprawnienia przewidzianego w tym przepisie w odniesieniu do jego dzieci i rodziców dopiero wtedy, gdy sam zamieszkuje w jednym z lokali w domu wielomieszkaniowym. Ze względu na cel, jaki spełniać ma to uregulowanie - stworzenie prawnych możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych właścicieli /współwłaścicieli/ domów wielomieszkaniowych, ich pełnoletnich dzieci i rodziców przez zamieszkanie we własnych domach po to, by ich zachęcić do podejmowania starań o zachowanie substancji mieszkaniowej w dobie istniejącego jeszcze ciągle ostrego niedoboru mieszkań i braku troski najemców o stan techniczny zajmowanych lokali - nie można się jednak ograniczać do wykładni gramatycznej. Istotnego bowiem znaczenia przy wykładni omawianego przepisu nabierają motywy, jakimi kierował się ustawodawca, wprowadzając do prawa lokalowego takie uregulowanie. Uprawnienie, o jakim mowa w art. 30 ust. 2 prawa lokalowego w obecnie obowiązującym brzmieniu, jest rozszerzeniem uprawnienia właściciela /współwłaściciela/ domu wielomieszkaniowego przewidzianego wcześnie w art. 27 ust. 2 tego prawa /przed jego nowelizacją w 1982 r./, który przewidywał uprawnienie właściciela do zamieszkania w opróżnionym lokalu mieszkalnym położonym w jego domu, jeżeli "sprawuje lub zobowiąże się do sprawowania zarządu tym domem". Rezygnacja ustawodawcy z dotychczasowego uregulowania, które wyraźnie wiązało uprawnienie właściciela /współwłaściciela/ do zamieszkania ze sprawowaniem zarządu domem i rozszerzenie prawa do zamieszkania w opróżnionym lokalu mieszkalnym na pełnoletnie dzieci i rodziców takiego właściciela /współwłaściciela/, determinuje kierunek wykładni znowelizowanego przepisu. Już pod rządem art. 27 prawa lokalowego /sprzed nowelizacji/ przyjmowano w piśmiennictwie, że opróżniony lokal mieszkalny zamiast właściciela może zająć jego pełnoletnie dziecko, któremu właściciel powierzył sprawowanie zarządu domem. To samo - mutatis mutandis - należy odnieść do uprawnienia właściciela /współwłaściciela/ domu wielomieszkaniowego pod rządem art. 30 ust. 2 prawa lokalowego, a mianowicie nie można mu odmówić możliwości rezygnacji z przewidzianego w tym przepisie pierwszeństwa do zajęcia opróżnionego lokalu mieszkalnego /tak pierwszego jak i dalszych lokali/ na rzecz jego pełnoletniego dziecka, w sytuacji, gdy jego potrzeby mieszkaniowe są zaspokojone w inny sposób. Zamierzony cel ustawodawcy /utrzymanie budynku w należytym stanie przez jego właściciela lub współwłaściciela/ zostanie należycie zrealizowany zarówno wtedy, gdy w domu tym będzie zamieszkiwał sam właściciel /współwłaściciel/, jak i wówczas, gdy opróżniony lokal mieszkalny zajmie jego pełnoletnie dziecko. To zaś, że ustawodawca posłużył się zwrotem "w razie opróżnienia dalszych lokali", nie oznacza, że zajmowanie przez właściciela /współwłaściciela/ jednego z lokali jest wymaganiem tak rygorystycznym, iż bez jego spełnienia niedopuszczalne staje się oddanie opróżnionego lokalu pełnoletnim dzieciom bądź rodzicom w najem lub bezpłatne używanie. Przedstawiony wyżej kierunek wykładni został zalecony w piśmie Ministerstwa Administracji i Gospodarki Przestrzennej z dnia 8 grudnia 1983 r. skierowanym do terenowych organów administracji państwowej. W piśmie tym wyrażono wręcz stanowisko, że brak jest przesłanek uzasadniających wykluczenie możliwości zamieszkania w opróżnionym lokalu pełnoletnich dzieci lub rodziców właściciela domu, jeżeli sam właściciel zajmuje lokal mieszkalny /poza tym domem/ odpowiadający jego potrzebom i zrezygnował z prawa do zamieszkania we własnym domu. Zbieżne z tym stanowiskiem zapatrywanie wyraził też Prokurator Generalny w związku z przedstawionym pytaniem prawnym. Podkreślono przy tym, że w praktyce mogą wystąpić najróżnorodniejsze sytuacje, które uniemożliwiają właścicielowi zamieszkanie na stałe lub przez długi okres we własnym domu. Na przykład właściciel może być nieuleczalnie chory i przebywać w zakładzie leczniczym lub opiekuńczym, może przebywać za granicą, może wykonywać w innej miejscowości zatrudnienie uprawniające go do zajmowania mieszkania funkcyjnego, a także odbywać karę pozbawienia wolności itp. Żadne zaś względy prawne ani społeczne nie przemawiają za tym, aby w takich przypadkach odmówić pełnoletnim dzieciom lub rodzicom właściciela /współwłaściciela/ domu prawa do zamieszkania w opróżnionym lokalu mieszkalnym. Zbieżne z treścią niniejszej uchwały stanowisko wyraził też Sąd Najwyższy z wyroku z dnia 9 września 1986 r. III ARN 23/86 stwierdzając, że przyjęcie wykładni, iż uprawnienie pełnoletnich dzieci i rodziców właściciela domu wielomieszkaniowego do zamieszkania w tym domu może być zrealizowane dopiero, gdy sam właściciel zajmuje już w tym domu jeden lokal, byłoby nie tylko sprzeczne z ustawowym założeniem przepisu art. 30 ust. 2 prawa lokalowego, ale prowadziłoby do niepożądanych konsekwencji praktycznych. Gdyby bowiem właściciel /współwłaściciel/ każdorazowo rezygnował z uprawnienia do zamieszkania w kolejno opróżnionych lokalach np. dlatego, że ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe poza tym domem, jego pełnoletnie dzieci i rodzice nie mogliby w ogóle zamieszkać w tym domu, mimo niezaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych. Wszystko to przemawiało za udzieleniem odpowiedzi jak w sentencji.