III RN 77/02

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Ryszarda W. w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa Wielofunkcyjnego H. Spółki z o.o. na decyzję Prezes Głównego Urzędu Ceł z dnia 18 grudnia 2000 r. (...) w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji zawartej w zgłoszeniu celnym (...) z 12 listopada 1991 r., po rozpoznaniu na rozprawie, rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Ośrodka Zamiejscowego w Lublinie z dnia 12 listopada 2001 r., I SA/Lu 67/01 - oddala rewizję nadzwyczajną. Zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. W pojęciu "ocena prawna" mieści się przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i prawa procesowego. Wykładnia w tym znaczeniu zmierza do wyjaśnienia, czy konkretny przepis zastosowany przez organ administracji publicznej, który wydał zaskarżoną decyzję, ma treść identyczną z treścią przypisaną mu przez tenże organ. W przypadku uznania, że znaczenia interpretowanej normy są różne, Sąd wskazuje wykładnię, która jest właściwa dla rozstrzygnięcia sprawy i wiążąca w dalszym toku postępowania. Orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego może być poddane kontroli Sądu Najwyższego w trybie rewizji nadzwyczajnej. W takiej sytuacji w tej konkretnej sprawie wiążąca staje się wykładnia przyjęta przez Sąd Najwyższy w jego orzeczeniu; wykładnią tą jest związany Naczelny Sąd Administracyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy /tej samej sprawy/, a także organy administracji publicznej w razie uchylenia ich decyzji. Jeżeli natomiast nie zostanie zastosowany opisany sposób weryfikacji orzeczenia sądu administracyjnego /w tym wykładni prawa materialnego i procesowego/, wówczas organy administracji są zobowiązane do stosowania prawa zgodnie z oceną prawną dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny. Naruszenie zasady związania oceną prawną stanowi wadę skutkującą stwierdzeniem nieważności decyzji w nowym postępowaniu, sądowoadministracyjnym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, ciążący na organie administracji obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w orzeczeniu Sądu może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego /por. wyrok SN z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 130/97 - OSNAPU 1999 nr 1 poz. 2, oraz wyroki: NSA z dnia 1 października 2001 r., SA/Rz 434/00 - Palestra 2000 nr 9-10 str. 199, z dnia 6 września 2001 r., III SA 3377/00 - nie publ./. W rozpoznawanej sprawie organy celne nie zastosowały oceny prawnej /wykładni prawa/ przedstawionej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 stycznia 1997 r., I SA/Lu 483/96, mimo iż obowiązek taki został potwierdzony w wyroku tego Sądu z dnia 9 grudnia 1999 r., I SA/Lu 1086/97, którym uchylono - na podstawie art. 30 ustawy o NSA - decyzje organów obu instancji. W rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości uznano za prawidłowy pogląd przedstawiony w decyzjach organów celnych, jakoby obowiązek zastosowania oceny prawnej Sądu został wyłączony na skutek zmiany stanu prawnego. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości, zmianą taką jest odmienna wykładnia przepisów prawa dokonana przez Sąd Najwyższy w wyrokach wydanych w innych sprawach, ale "tożsamych pod względem podmiotowym i przedmiotowym", czyli w odniesieniu do analogicznego stanu faktycznego i prawnego. Ze stanowiskiem prezentowanym w rewizji nadzwyczajnej nie sposób się zgodzić. Konstytucja RP w Rozdziale III określa źródła powszechnie obowiązującego prawa. Nie należą do nich orzeczenia sądowe, w tym również wyroki Sądu Najwyższego. Rolą sądów jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, a więc stosowanie prawa, nie jego stanowienie. Zarówno ocena prawna wyrażona przez sąd administracyjny /na mocy art. 30 ustawy o NSA/, jak i ocena prawna wyrażona przez Sąd Najwyższy rozpoznający rewizję nadzwyczajną /na mocy art. 393[19] w zw. z art. 386 par. 6 Kpc w zw. z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej -Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./, wiąże tylko w sprawie, w której została sformułowana. Organy orzekające w innych sprawach mogą jedynie przyjąć jako własne poglądy wyrażone w orzeczeniach tych Sądów z uwagi na ich autorytet jako najwyższych organów sądowniczych oraz trafność i siłę przedstawionej argumentacji. Orzeczenia te nie statuują norm prawnych, nie stanowią również obowiązującego stanu prawnego. Pod pojęciem zmiany stanu prawnego należy rozumieć zmianę przepisów aktów prawnych, uchwalonych lub wydanych w trybie konstytucyjnym, stanowiących podstawę oceny prawnej w danej sprawie. Zmiana przepisów tak rozumiana nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie, a zatem bezpodstawne jest twierdzenie jakoby zmianie uległ stan prawny. Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem Ministra Sprawiedliwości, że pogląd prawny Sądu Najwyższego, odmienny od uprzednio przyjętego stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego w innej sprawie, stanowi zmianę stanu prawnego w rozumieniu art. 30 ustawy o NSA. Równocześnie należy podnieść, że wbrew twierdzeniu skarżącego nie została naruszona zasada wyrażona w art. 3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Prawo celne, zgodnie z którą obrót towarowy z zagranicą jest dozwolony każdemu na równych prawach, z zachowaniem warunków i ograniczeń określonych w przepisach prawa i umowach międzynarodowych. Zarówno do sprawy stanowiącej przedmiot niniejszego postępowania, jak i do wskazanych w rewizji nadzwyczajnej innych podobnych spraw, miały zastosowanie te same przepisy prawa materialnego i procesowego, których prawidłowość zastosowania poddana została kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na takich samych zasadach we wszystkich tych sprawach dopuszczalna była rewizja nadzwyczajna, jednak tylko w niektórych z nich /z uwagi na upływ terminu/ wniesiono ten nadzwyczajny środek zaskarżenia, co umożliwiło Sądowi Najwyższemu ocenę trafności orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadłych tylko w tych sprawach. Nie można uznać za prawidłowe postępowania, które by skutkowało weryfikacją prawomocnego wyroku sądu administracyjnego poza instytucją nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Akceptacja poglądu prezentowanego w rewizji nadzwyczajnej doprowadziłaby do rozwiązań kolidujących z konstytucyjną wartością państwa prawnego polegającą na niewzruszalności prawomocnych wyroków sądów.