I SA/Bk 1369/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Andrzej Melezini, Sędziowie sędzia WSA Paweł Janusz Lewkowicz,, sędzia WSA Jacek Pruszyński (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Anna Lawda, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 11 maja 2016 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek wobec Funduszu Ubezpieczenia Zdrowotnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił M. W. (dalej powoływany również jako Skarżący) umorzenia należności z tytułu składek wobec FUZ w wysokości 6.693,04 zł i odsetek za zwłokę w wysokości 646,00 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że Skarżący prowadził działalność gospodarcza, jednakże z tego tytułu nie regulował obowiązku zapłaty składek na ubezpieczenie zdrowotne. W związku z powyższym powstała zaległość w składkach należnych na FUZ. Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2015 r. Skarżący wystąpił o umorzenie powyższych należności wskazując na trudną sytuację finansową. Skarżący podkreślił, że jest osobą schorowaną, ponosi dodatkowe koszty związane z leczeniem, na okoliczność czego przedłożył faktury za leki. Skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.741,15 zł, z którego jest potrącana kwota zajęta przez komornika w wysokości 435,15 zł (pozostaje kwota netto 1.017,17 zł), jest właścicielem nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym o pow. 120 m2 w B., nieruchomości o pow. 11.300 m2 w J. oraz właścicielem samochodu osobowego Ł. z 1990 r. W opinii organu, w niniejszej sprawie trudno jest przyjąć stan całkowitej nieściągalności zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek zwłaszcza, że egzekucja przedmiotowych należności jest nadal prowadzona. Organ egzekucyjny nie wydał postanowienia o umorzeniu postępowania, a tytuły wykonawcze pozostają z realizacji. Organ zaznaczył, że w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 121, dalej powoływana jako u.s.u.s.), ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie tam zawarte jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Należy podkreślić, iż przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie należności istotnym jest sam fakt zadłużenia, za którego powstanie odpowiedzialny jest płatnik składek. Stosownie do obowiązujących przepisów, to właśnie płatnik składek jako osoba prowadząca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych. Dlatego też konsekwencje braku ich realizacji ponosi płatnik. Organ zaznaczył, że wskazywany przez Skarżącego obowiązek regulowania zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może uzasadniać umorzenia należności publicznoprawnych w postaci należności z tytułu składek. Nie zgadzając się z powyższą decyzją, Skarżący wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy. W jego ocenie ww. decyzja została wydana z naruszeniem prawa, bowiem pominięto w niej złożone do akt sprawy dokumenty, z których wynika tragiczna sytuacja finansowa. Decyzją z dnia [...] października 2015 r., Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych postanowił utrzymać w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2015 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że w sytuacji Skarżącego mamy do czynienia z całkowitą nieściągalnością. Wskazał, że przepisy prawa przewidują ochronę części świadczenia ze względu na konieczność zabezpieczenia niezbędnych środków na utrzymanie zobowiązanego i jego rodziny. Mając powyższe na uwadze, organ I instancji prawidłowo uznał, że w obecnych okolicznościach faktycznych nie zachodzą przesłanki przewidujące umorzenie należności z tytułu składek wobec FUZ w oparciu o art. 28 ust. 1 – 3 u.s.u.s. Zdaniem organu brak było również podstaw do umorzenia należności w oparciu o § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem organu, nie można przyjąć, że Skarżący nie ma obiektywnych możliwości spłaty zaległości wobec ZUS, chociażby w formie układu ratalnego lub dobrowolnych wpłat. Skarżący posiadał stały dochód, uzyskuje dodatkowy dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, nie korzysta z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej. Zdaniem organu odwoławczego, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdził, iż Skarżący z uwagi na sytuację majątkową i zdrowotną nie jest w stanie spłacić przedmiotowych należności wobec ZUS, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla jego rodziny. Zdaniem organu, zapłata zadłużenia może przyczynić się do pogorszenia sytuacji finansowej Skarżącego, jednakże nie daje to wystarczającej przesłanki aby dług umorzyć. Z pewnością sprostanie obciążeniu przysporzy trudności, jednakże - na obecnym etapie postępowania - należy uznać, iż jest to przedwczesne. Na powyższą decyzję Skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, zarzucając naruszenie art. 138 i art. 125 k.p.a. w zw. z art. 83 u.s.u.s. poprzez niewłaściwe zastosowanie w sprawie i pominięcie milczeniem dokumentów złożonych do sporawy, a świadczących o tragicznej sytuacji materialnej i finansowej. Wskazując na powyższe, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania, bowiem nie jest w stanie spłacać zaległości bez uszczerbku na utrzymaniu siebie i rodziny. W odpowiedzi na skargę, organ podtrzymując stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Przedmiotem skargi jest decyzja odmawiająca Skarżącemu umorzenia jego należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Oceniając tę decyzję w pierwszej kolejności należy wskazać, że rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że ustawodawca wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Nawet w przypadku spełnienia jednej z przesłanek pozwalających na zastosowania takiej formy ulgi, organ może odmówić umorzenia należności (zob. np. wyroki: NSA z 29 sierpnia 2007 r., II GSK 141/07, WSA w Białymstoku z 14 października 2009 r., I SA/Bk 353/09, WSA w Warszawie z 13 grudnia 2006 r., III SA/Wa 2927/06, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W tego typu sprawach sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować organu administracyjnego w podejmowaniu decyzji uznaniowej. Sąd nie rozstrzyga zatem o tym, czy zaległość powinna być umorzona. Takie rozstrzygnięcie należy bowiem wyłącznie do organów administracyjnych. Decyzja podjęta w ramach uznania administracyjnego podlega natomiast w pełnym zakresie kontroli co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi. Jej kontrola sprowadza się do oceny, czy organ prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym o odmowie umorzenia należności mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym, oraz czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach (por. wyrok NSA z 23 kwietnia 1998 r., I SA/Kr 1227/97, LEX nr 33404). Zgodnie z art. 28 ust. 1, 2 i 3 a u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a ponadto, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności - w uzasadnionych przypadkach - ale tylko w stosunku do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Rozpoznając niniejszą sprawę organ wziął pod uwagę możliwość wystąpienia wszystkich przesłanek pozwalających na umorzenie należności. Zaskarżona decyzja została należycie uzasadniona i mieści się w granicach uznania administracyjnego. Zauważyć należy, że grupa przesłanek pozwalających na zastosowanie instytucji umorzenia należności w przypadku ich całkowitej nieściągalności ma charakter zamknięty. Ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki, kiedy zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek, tj. gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (zob. art. 28 ust. 3 u.s.u.s.). W rozpatrywanej sprawie organ prawidłowo stwierdził, że nie zachodzi żadna ze wskazanych przesłanek. W szczególności wobec przedmiotowych należności prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez komornika sądowego. Skarżący posiada stałe źródło utrzymania w postaci świadczenia emerytalnego w wysokości 1.741,15 zł, jest też właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości B., ul. [...] i nieruchomości położonej w miejscowości J. oraz samochodu osobowego marki Ł. z 1990 r. Wartość majątku znacznie przekracza wysokość zadłużenia. W tej sytuacji ocena organu, że nie można stwierdzić, iż należności są całkowicie nieściągalne oparta jest na przepisach prawa. Nie zachodzi bowiem całkowita nieściągalność tych należności w rozumieniu analizowanego przepisu. W przypadku Skarżącego koniecznym było rozważenie przesłanek pozwalających na umorzenie należności w przypadkach określonych w cytowanym rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z § 3 tego aktu, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podobnie jak w przypadku przesłanki całkowitej nieściągalności należności, tak i w sytuacji przesłanek pozwalających na umorzenie zaległości w uzasadnionych przypadkach przykładowo wymienionych w rozporządzeniu, rzeczą organu jest stwierdzenie, czy w konkretnym przypadku wystąpiła określona przesłanka. Dopiero po stwierdzeniu wystąpienia jednej z przesłanek umorzenia składek, organ administracyjny ma możliwość wyboru konsekwencji prawnych określonego stanu faktycznego, a więc dochodzi do działania w ramach uznania administracyjnego. W rozpatrywanej sprawie organ ustalił, iż Skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Jak wskazano już powyżej, otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.741,15 brutto. Z powyższego świadczenia dokonywane są potrącenia przez komornika sądowego w kwocie 435,15 zł - co oznacza, iż do wypłaty pozostaje kwota 1.017,17 zł. Dodatkowo z tytułu prowadzonej w dalszym ciągu działalności gospodarczej uzyskuje miesięczny dochód w wysokości ok. 200,00 zł. Z wyjaśnień złożonych przez zobowiązanego wynika m.in., iż w roku 2014 osiągnął dochód w wysokości 22.613,51 zł. W oparciu o materiały zebrane w sprawie ustalono, iż Skarżący jest właścicielem domu o powierzchni 120 m² oraz działki położonej w B. przy ul. [...] oraz nieruchomości 11.300 m² położonej w J., a także samochodu marki Ł. z 1990 r. Poza zaległościami wobec ZUS Skarżący ma zobowiązania z tytułu zaciągniętego w dniu [...] listopada 2014 r. kredytu w kwocie 111.421,30 zł, którego termin spłaty został rozłożony na 81 rat oraz upływa 2 listopada 2021 r. Oceniając, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w sprawie organ miał przede wszystkim na uwadze wysokość dochodów osiąganych przez Skarżącego, a także posiadany majątek. Na tej podstawie stwierdzono, że Skarżący ma obiektywne możliwości spłaty zaległości wobec ZUS, choćby w formie układu ratalnego lub dobrowolnych wpłat. Wprawdzie zapłata zadłużenia może przyczynić się do pogorszenia jego sytuacji finansowej, nie daje to jednak wystarczających podstaw do umorzenia długu. Ocenie tej nie można zarzucić, że ma charakter dowolny. Odnośnie wskazywanych przez Skarżącego zobowiązań kredytowych należy wskazać, że konieczność regulowania zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może stanowić okoliczności przemawiającej za umorzeniem należności wobec ZUS. Podejmując decyzję o zaciągnięciu kredytu w listopadzie 2014 r. Skarżący był świadomy istniejącego zadłużenia w ZUS i ocenił swoje możliwości jako pozwalające na jego spłatę. Umorzenie należności z tytułu składek w takiej sytuacji stworzyłoby uprzywilejowaną sytuację dla innych wierzycieli kosztem należności Skarbu Państwa. W postępowaniu administracyjnym Skarżący nie wskazywał na fakt poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Zgodnie z przywołanym § 3 pkt 3 rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, także w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Przepis ten wskazuje zatem, że przesłanką umorzenia nie jest sama przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, ale okoliczności te muszą nadto pozbawiać zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Przedłożone dokumenty wskazują, że Skarżący wymaga opieki lekarskiej. Fakt ten nie pozbawia go jednak możliwości uzyskiwania dochodu, bowiem otrzymuje on świadczenie emerytalne. Nadto, pomimo istniejących schorzeń, od 2008 r. (z przerwami) prowadzi działalności gospodarczą. Organ prawidłowo zatem rozstrzygnął, że w sprawie nie zachodziła wskazana przesłanka. Reasumując należy stwierdzić, że rozpoznając wniosek o umorzenie należności organ uwzględnił sytuację rodzinną, finansową i zdrowotną Skarżącego pod kątem wymienionych przesłanek. Pamiętać trzeba, że instytucja umorzenia należności z tytułu składek znajduje zastosowanie w obiektywnie wyjątkowych sytuacjach. Organ musi ważyć nie tylko interes osoby zobowiązanej, ale również interes ubezpieczeń społecznych, z puli których wypłacone są świadczenia uprawnionym do tego osobom ubezpieczonym. Zaskarżona decyzja została należycie uzasadniona, a podjętemu rozstrzygnięciu nie można zarzucić dowolności. Trzeba zauważyć, że wniosek o umorzenie należności ZUS-u może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego, w szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów. Stąd w przypadku zaistnienia takich okoliczności Skarżący może ponownie wystąpić do organu z takim wnioskiem. Uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.).