I SA/Bk 202/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Sławomir Presnarowicz, Sędziowie sędzia NSA Janusz Lewkowicz (spr.), asesor WSA Wojciech Stachurski, Protokolant Elżbieta Stasiewicz, po rozpoznaniu w dniu 29 września 2004 sprawy ze skargi A Spółka z o.o. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] maja 2004 r. Nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu kwoty objętej zajściami wierzytelności 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika P.o Urzędu Skarbowego w B. z dn. [...].04.2004r. Nr [...], 2. stwierdza, że uchylone akty nie mogą być wykonane do czasu uprawomocnienia się wyroku, 3. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w B. na rzecz skarżącej spółki kwotę 355 zł (słownie: trzysta pięćdziesiąt pięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Naczelnik P. Urzędu Skarbowego w B. dokonał zajęcia wierzytelności przysługujących "A" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B. względem "B" Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w B., w drodze zawiadomień o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank, o numerach: • [...] z 17.02.2004 r., i zaktualizowanego w drodze pisma nr [...] z 14.04.2004 r.; kwota zajęcia – 205.105,46 zł, z odsetkami podatkowymi. • [...] z 11.03.2004 r., kwota zajęcia – 101.731,78 zł, z odsetkami podatkowymi. Dłużnik zajętej wierzytelności w piśmie z 9.03.2004 r. oświadczył, że w dacie dokonania zajęcia wierzytelności pismem z 17.02.2004 r., "A" Sp. z o.o. w B. była dłużna "B" Sp. z o.o. kwotę 495.821,40 zł. Natomiast w piśmie z 18.03.2004 r. wskazał, że w dniu zajęcia wierzytelności pismem z 11.03.2004 r., dług ten stanowił kwotę 495.587,30 zł. Następnie w piśmie z 25.03.2004 r. dłużnik zajętej wierzytelności, na wezwanie organu egzekucyjnego, przedstawił zestawienie faktur wystawionych przez "A" Sp. z o.o. po 19.02.2004 r. na łączną kwotę 1.235.759,24 zł. Jednocześnie poinformowano organ egzekucyjny o tym, że rozliczenia z zobowiązanym następują w formie potrąceń wzajemnych wierzytelności. W oparciu o powyższy stan faktyczny Naczelnik P. Urzędu Skarbowego w B. postanowieniem z dnia [...].04.2004 r. na podstawie art. 71a § 9 ustawy z dnia 17.06.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968 ze zm.) określił wysokość nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu przez "B" Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B. kwoty objętej zajęciami wierzytelności nr [...] z 17.02.2004 r. i [...] z 11.03.2004 r., należnych zobowiązanemu – "A" Sp. z o.o. w B. – wynoszącej 308.128,63 zł, z odsetkami podatkowymi liczonymi od kwoty należności głównej – 278.153,62 zł, od 16.04.2004 r. do dnia zapłaty. W uzasadnieniu organ stwierdził m.in., że z dowodów zgromadzonych w sprawie wynika, iż dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania organowi egzekucyjnemu zajętej kwoty. Stąd też konieczne okazało się wydanie postanowienia w trybie art. 71a § 9 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jednocześnie, dając wiarę oświadczeniom "B" Sp. z o.o. w B., Naczelnik P. Urzędu Skarbowego w B., odstąpił od przeprowadzenia kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, do której był uprawniony na podstawie art. 71a § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W zażaleniu na postanowienie Spółka z o.o. "B" podniosła, że nie ma takiej sytuacji, że firma ma zobowiązania finansowe. Kompensaty są bowiem podstawą rozliczeń pomiędzy obiema firmami. Firma "B" musiałaby dwukrotnie sfinansować tą samą usługę, a z takim stanowiskiem trudno się zgodzić. Postanowieniem z dnia [...].05.2004 r. Dyrektor Izby Skarbowej w B. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 504 Kodeksu cywilnego zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie tej wierzytelności przez potrącenie wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po tej chwili, przy tym dopiero później aniżeli wierzytelność zajęta. W świetle powyższego przepisu, z kwoty wierzytelności należnej Spółce "A", powstałej po dniu zajęcia (19.02.2004 r.), Spółka "B" mogła dokonać potrącenia wzajemnych wierzytelności w kwocie 495.821,40 zł, istniejącej w dniu doręczenia jej zawiadomienia o zajęciu w/w prawa majątkowego. Z pozostałej kwoty 739.937,84 zł (1.235.759,24 zł – 495.821,40 zł), stanowiącej nadwyżkę wierzytelności należnej Spółce "A", zajęta kwota 586.282,25 zł (308.128,63 zł – należność główna oraz 278.153,62 zł – odsetki) nie podlegała potrąceniu, lecz stosownie do przepisu art. 89 § 1 ustawy egzekucyjnej winna być przekazana organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności. Stwierdził, że zawarty w zażaleniu zarzut, iż organ egzekucyjny wyraził w skarżonym postanowieniu błędny pogląd, iż pomiędzy dłużnikiem zajętej wierzytelności i zobowiązaną Spółką "A" nie może nastąpić potrącenie wzajemnych wierzytelności jest niezgodny ze stanem faktycznym. W w/w postanowieniu nie kwestionowano bowiem możliwości dokonywania wzajemnych potrąceń w ogóle, jak wynika ze sformułowania zarzutu, lecz jedynie dopuszczalności potrąceń określonych kwot, po dokonaniu ich zajęcia. Podniesiony zaś argument, iż realizacja zajęcia miałaby szkodliwe oddziaływanie na funkcjonowanie firmy "B", z prawnego punktu widzenia nie może mieć znaczenia, ponieważ odnośny art. 504 Kodeksu cywilnego nie przewiduje okoliczności wskazanych przez skarżącego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego reprezentowana przez radcę prawnego "B" Sp. z o.o. w B. zarzucając naruszenie prawa materialnego wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przeprowadzenie dowodu z dołączonych do skargi kopii umowy zawartej pomiędzy skarżącą a Spółką "A" oraz z dokumentacji reklamacyjnej. W uzasadnieniu skargi podano, że uprawnienia przysługujące "A" Sp. z o.o. wobec skarżącej i skarżącej wobec "A" Sp. z o.o. nie mają charakteru wierzytelności pieniężnych. Z § 2 dołączonej umowy zawartej przez obie spółki w dniu 10.10.2000 r. wynika, iż wzajemne dostarczanie przez strony umowy towarów oraz wzajemne świadczenie usług miało charakter czynności barterowych. Spółka wskazała, że umowy barterowe charakteryzują się tym, że wprawdzie wartość ich wyraża się w pieniądzu, lecz wzajemne świadczenia realizowane są w naturze, a nie w drodze faktycznych płatności (tak m.in. uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 sierpnia 1995 r., sygn. akt III SA 71/95). Przy barterowej wymianie towarów lub usług zasadniczo nie ma zapłaty w pieniądzu. Stanowisko takie wielokrotnie zajmował Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach wydawanych na tle zagadnienia różnic kursowych w przypadku umów barterowych zawieranych pomiędzy podmiotami z różnych państw (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 21 września 1999 r., sygn. akt SA/Bk 742/98; wyrok NSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 1993 r., sygn. akt III SA 576/93, opubl. w "Przeglądzie Orzecznictwa Podatkowego" 1995, nr 3, s. 55). Potrącenie wzajemnych wierzytelności jest formą spełnienia zobowiązania do zapłaty, względnie wydania rzeczy tej samej jakości oznaczonych tylko co do gatunku (tak w/w wyrok NSA Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 21 września 1999 r.). W przypadku umowy barterowej każdej ze stron przysługuje wobec drugiej strony prawo do żądania spełnienia świadczenia wzajemnego w naturze, które nie może być traktowane jako wierzytelność pieniężna. Inaczej może być jedynie, gdy umowa stron nie przewiduje prostej wymiany towar za towar, lecz płatności w pieniądzu za dostarczone towary i wykonywane usługi, przedpłaty pieniężne, itp. Jedynie wówczas możliwe jest dokonywanie potrąceń wymagalnych wierzytelności pieniężnych zgodnie z art. 498 kodeksu cywilnego (tak w/w wyrok NSA Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 21 września 1999 r.). W umowie "A" Sp. z o.o. i skarżącej jedynie wyjątkowo dopuszczono możliwość płatności w pieniądzu (§ 5 umowy). Jeśli zatem "A" Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością m.in. świadczyła na rzecz skarżącej usługi przędzalniane i dostarczała skarżącej koce, a skarżąca m.in. dostarczała "A" Sp. z o.o. włókno akrylowe i świadczyła na jej rzecz usługi barwienia tego włókna, a umowa zawarta przez spółki nie zawierała postanowień, które wymianę tę pozbawiałyby charakteru kontraktu barterowego, to nie można uznać, że w świetle art. 498 § 1 kodeksu cywilnego możliwe było potrącenie wierzytelności niepieniężnych. Skarżąca podniosła także, że w toku współpracy powstał problem wadliwości towarów dostarczanych przez "A" Sp. z o.o. Sprzedane przez "B" koce lotnicze wyprodukowane przez Spółkę "A" zostały zareklamowane przez odbiorcę – niemiecką spółkę akcyjną C. W związku z koniecznym obniżeniem ceny towaru, skarżąca kwestionuje ilość towarów i usług na rzecz "A" Sp. z o.o. z umowy barterowej. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w B. podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że zgodnie z art. 7 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji organ egzekucyjny winien stosować przewidziane w ustawie dostępne środki egzekucyjne, prowadzące do wykonania obowiązku. Jednym z tych środków jest zajęcie wierzytelności pieniężnych z tytułu dostaw, robót i usług, dokonane na podstawie art. 89 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wzajemne świadczenie dostaw i usług nie jest pozbawione wymiaru wartościowego, mimo dokonywania bieżących kompensat. W świetle art. 498 K.c., gdy obie strony są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku. Oznacza to, że możliwość potrącenia w formie rzeczowej istnieje tylko w sytuacji występowania określonej w tym przepisie jednorodności dostaw będących przedmiotem wzajemnych świadczeń. W powyższej sprawie jednorodność taka nie występowała. Z tego względu wzajemne potrącenia były możliwe jedynie w kategoriach wartościowych, a nie rzeczowych, co też czyniono na podstawie faktur. Niezależnie od formy kompensat (pieniężne lub rzeczowe), w świetle art. 504 K.c. mogą być one dokonywane tylko do czasu zajęcia wierzytelności przez osobę trzecią, tj. w tym przypadku przez organ egzekucyjny. Nie jest zasadny zarzut Strony, że ze względu na dokonywanie wzajemnych dostaw i usług w systemie barterowym nie występowały wierzytelności pieniężne, stąd nie było przedmiotu podlegającego zajęciu egzekucyjnemu. Ustosunkowując się do powyższego zarzutu należy stwierdzić, iż barterowa forma realizacji wzajemnych dostaw towarów i świadczenia usług nie eliminuje ich wartości wyrażonych w fakturach, a tym samym i przedmiotu uniemożliwiającego zajęcie. Organ nadmienił także, że zakres środków egzekucyjnych w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym określony został w ustawie egzekucyjnej w art. 1a pkt 12 lit. a i lit. b. Ustawa ta wyszczególnia środki egzekucyjne dotyczące należności pieniężnych (lit. a) oraz obowiązki o charakterze niepieniężnym (lit. b). Wśród środków egzekucyjnych dotyczących należności pieniężnych wyszczególniona jest możliwość zaspokojenia egzekucyjnego z tzw. innych wierzytelności pieniężnych, którego szczegółowy tryb określony jest w art. 89 tej ustawy. Przepis ten dotyczy wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, istniejących w chwili zajęcia, jak również tych, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po jego dokonaniu. W świetle powyższego zarzut, iż dokonane zajęcie wierzytelności pieniężnych jest niedopuszczalne, ponieważ uprawnienia przysługujące Spółce "A" względem Spółki "B" nie mają charakteru wierzytelności pieniężnych, uważa się za chybiony. Nie jest też słuszny zarzut, iż dopóki wierzytelność nie jest bezsporna, nie jest dopuszczalne prowadzenie postępowania egzekucyjnego, a tym samym zastosowanie środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnej. W tym konkretnym przypadku spór co do wartości dostaw ma charakter wewnętrzny między kontrahentami. Zaistniał bowiem w związku z reklamacją kontrahenta Spółki "B" wniesioną co do jakości dostarczonych towarów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do przepisu art. 71a § 9 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, organ egzekucyjny wydaje postanowienie określające wysokość nieprzekazanej kwoty wówczas, gdy dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Stwierdzenie istnienia przesłanki w postaci bezpodstawnego uchylania się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności lub jej części następuje poprzez przeprowadzenie u dłużnika zajętej wierzytelności kontroli. Ustawodawca przywiązuje duże znaczenie instytucji kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego. Świadczy o tym cała treść przepisu art. 71a ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zgodnie z którym czynności kontrolnych dokonuje się w obecności dłużnika zajętej wierzytelności lub osoby odpowiedzialnej za realizację zajęcia (§ 4), osoba dokonująca czynności kontrolnych obowiązana jest posiadać i okazać stosowne upoważnienie (§ 5), z czynności kontrolnych sporządza się protokół, który doręcza się dłużnikowi (§ 6), a ten może zgłosić odpowiednie wyjaśnienia lub zastrzeżenia (§ 7). Zachowanie powyższego trybu postępowania jest istotne również dlatego, że w myśl art. 71 b) cyt. ustawy zajęta wierzytelność może być ściągnięta od dłużnika na podstawie tytułu wykonawczego, którego podstawę stanowi postanowienie wydane w myśl art. 71a § 9 ustawy. Organ egzekucyjny wymienionych wyżej czynności kontrolnych nie dokonał. Nie można bowiem podzielić stanowiska zawartego w uzasadnieniu postanowienia organu I instancji, że "... dając wiarę oświadczeniom "B" Sp. z o.o. w B., Naczelnik P. Urzędu Skarbowego w B., odstąpił od przeprowadzenia kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego ...". Jak wykazała bowiem Spółka "B" w skardze, między nią a Spółką "A" zawarta została w dniu 10.10.2000 r. umowa określająca wzajemne zobowiązania w zakresie dostarczania towarów i świadczenia usług. Treść tej umowy jak też treść załącznika do niej (§ 3 pkt 1) nie była znana organom obu instancji. W skardze skarżąca podała, że m.in. dostarczała Spółce "A" włókno akrylowe i dokonywała jego barwienia, zaś "A" świadczyła skarżącej usługi przędzalniane i dostarczała jej końcowy produkt. Zdaniem skarżącej wzajemne świadczenie przez strony usług miało charakter tzw. czynności barterowych. Brak przeprowadzenia czynności kontrolnych w skarżącej spółce uniemożliwia ustosunkowanie się do jej zarzutów jak też nie daje podstaw organom do stwierdzenia, że dłużnik bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo jej części. Sąd nadmienia również, że dokonuje kontroli legalności aktu administracyjnego, a nie odpowiedzi na skargę. Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji w oparciu o przepisy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 135, art, 152, art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270).