I SA/Bk 374/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący sędzia SO del. do WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu I. F. i E. F. od postanowienia referendarza sądowego WSA w Białymstoku z dnia 13 stycznia 2017 r. w sprawie ze skargi "F" I. F., E. F. s.c. w B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego z tytułu podatku od towarów i usług za grudzień 2014 r. oraz styczeń i luty 2015 r. p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W dniu 14 grudnia 2016 r. I. F. i E. F. złożyli wnioseko przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Małżonkowie wskazali, że pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, z źródłem ich miesięcznego utrzymania jest działalność gospodarcza prowadzona przez E. F. oraz emerytura I. F. Z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej E. F. uzyskuje dochód miesięczny w wysokości 7.423,78 zł netto, natomiast emerytura I. F. wynosi 1.970 zł netto miesięcznie. W okresie 1 stycznia – 31 października 2016 r. E. F. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał dochód w wysokości 74.237,79 zł. Wnioskodawcy podali, że największym miesięcznym wydatkiem ich gospodarstwa domowego są raty trzech kredytów. Od lipca wnioskodawca posiada kredyt na finansowanie działalności bieżącej - miesięczna rata 8.333,33 zł plus odsetki w wysokości 632,02 zł. Wnioskodawca 6 października 2016 r. zaciągnął ponadto kredyt obrotowy – operacyjny na kwotę 168.500 zł, miesięczna rata spłaty tego zobowiązania to 2.641,67 zł oraz kredyt obrotowy w rachunku bieżącym w kwocie 40.000 zł. Pozostałe wydatki miesięczne to: energia elektryczna – 112 zł, wywóz nieczystości – 29 zł, gaz – ok. 145 zł, telefon – 100 zł, ogrzewanie i ciepła woda – 500 zł, żywność – ok. 1.000 zł, lekarstwa – 100 zł, ubrania i środki czystości – 250 zł, koszty związane z prowadzeniem księgowości – 700 zł, podatek od nieruchomości – rocznie 535 zł, ubezpieczenie mieszkania – rocznie 670 zł. Według oświadczeń wnioskodawców w skład ich majątku wchodzi: dom mieszkalny o powierzchni 140 m2 o szacunkowej wartości 400.000 zł (małżeńska wspólność ustawowa). Na rzecz wnioskodawców została również zasądzona należność w kwocie 404.240 zł (nakaz zapłaty z dnia 19 listopada 2015 r. z klauzulą wykonalności). Na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy należność ta nie została wyegzekwowana. Organ egzekucyjny stwierdził, że dłużnik nie posiada majątku, z którego możliwe byłoby pokrycie przynajmniej wydatków egzekucyjnych. Wierzytelność ta jest zdaniem strony nieściągalna. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawcy oświadczyli, że od 1 września do 30 listopada 2016 r. spółka "F" I. F., E. F. nie prowadziła działalności gospodarczej, działalność ta została bowiem zawieszona z dniem 1 stycznia 2016 r. Do akt sprawy dołączyli: rachunek zysków i strat spółki cywilnej "F" za okres 1 stycznia - 31 września 2016 r.; wyciąg z CEIDG; podsumowanie przychodów i rozchodów "F" E. F.; wyciągi z kont i rachunków bankowych; umowy kredytowe i harmonogramy spłat zaciągniętych kredytów. Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2017 r. referendarz sądowy umorzył postepowanie z o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego oraz odmówił przyznania wnioskodawcom prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania w powyższym zakresie referendarz uzasadnił tym, że strona ma już w sprawie ustanowionego doradcę podatkowego z wyboru (art. 246 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a."). Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych referendarz stwierdził z kolei, że wnioskodawcy znajdują się w dobrej sytuacji materialnej, dysponują znacznymi środkami pieniężnymi i z całą pewnością są w stanie wygospodarować łączną kwotę 4.818 zł na pokrycie kosztów związanych z wpisami od ewentualnych skarg kasacyjnych w obu sprawach obecnie zawisłych przed tut. Sądem. W sprzeciwie od tego rozstrzygnięcia wnioskodawcy wnieśli o ponowne rozpoznanie wniosku i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżonemu postanowieniu zarzucili naruszenie: 1. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, podczas gdy sytuacja majątkowa wyraźnie wskazuje, że nie ma ona środków ani na zapłatę wpisu sądowego, ani ma pokrycie kosztów związanych z zastępstwem prawnym; 2. art. 246 § 3 p.p.s.a., poprzez uznanie, że strona ustanowiła profesjonalnego pełnomocnika w zakresie sporządzenia skargi kasacyjnej, podczas gdy pełnomocnictwo obejmowało wyłącznie postępowanie przed WSA w zakresie skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] lutego 2016 r.; 3. art. 252 § 3 p.p.s.a. poprzez doręczenie postanowienia doradcy podatkowemu, podczas gdy zgodnie z dyspozycją tego przepisu postanowienie powinno zostać doręczone stronie, która złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem wnioskodawców referendarz sądowy nieprawidłowo rozszerzył zakres pełnomocnictwa i tym samym bez podstawy prawnej umorzył postępowanie w ww. zakresie. Pełnomocnictwo nie obejmuje swym zakresem sporządzenia skargi kasacyjnej. Skarżący nie są w stanie w dalszym ciągu samodzielnie opłacać profesjonalnego pełnomocnika. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 252 § 3 p.p.s.a. wnioskodawcy podnieśli, że postanowienie referendarza powinno zostać doręczone na ich adres. Doręczenie doradcy podatkowemu z uwagi na krótki termin do wniesienia sprzeciwu nieomal pozbawiło wnioskodawców prawa do zaskarżenia. Odnośnie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych wnioskodawcy powtórzyli, że wierzytelność im przysługująca jest nieściągalna i nie może stanowić podstawy do stwierdzenia, że posiadają środki pieniężne. Ponadto wbrew twierdzeniu referendarza środki uzyskiwane z działalności gospodarczej wnioskodawcy oraz emerytura jego małżonki, nie wystarczą na pokrycie kosztów sądowych. Wnioskodawcy posiadają środki wystarczające wyłącznie do pokrycia części wydatków życia codziennego. Nie rozważono także, że dochody uzyskiwane z działalności gospodarczej są zmienne i zależą od koniunktury na rynku. W każdym przedsiębiorstwie występują wydatki i koszty, które należy pokrywać niezwłocznie, celem zachowania źródła przychodu. Zdaniem strony odmowa przyznania prawa pomocy może pozbawić wnioskodawców ich podstawowej gwarancji procesowej - prawa do zaskarżenia wyroku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Rozpoznając sprzeciw skarżących Sąd uznał, że zarzuty w nim zawarte nie zasługują na uwzględnienie, a postanowienie referendarza odpowiada prawu. Przede wszystkim prawidłowe jest rozstrzygnięcie w zakresie umorzenia postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Zgodnie bowiem z art. 246 § 3 p.p.s.a., adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Z akt sprawy wynika tymczasem, że strona pozostaje w stosunku prawnym z doradcą podatkowym. Brak jest przy tym dowodu, że pełnomocnictwo z dnia 25 lutego 2016 r. zostało wypowiedziane. Pozostawanie przez wnioskującego o prawo pomocy w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem, o ile nie został on ustanowiony w ramach prawa pomocy, stanowi negatywną przesłankę przyznania stronie z urzędu kolejnego, profesjonalnego pełnomocnika. Istotna jest w takim przypadku obiektywna okoliczność istnienia takiego stosunku prawnego między mocodawcą a pełnomocnikiem, a nie zakres udzielonego umocowania. Niezależnie od powyższego Sąd pragnie zauważyć, że w doktrynie prezentowany jest pogląd, iż pełnomocnictwo do reprezentowania strony w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji obejmuje również upoważnienie do sporządzenia skargi kasacyjnej (zob. bliżej J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz do art. 39, LexisNexis 2011, System Informacji Prawnej Lex nr 420199). Wobec powyższego rozpoznanie wniosku w ww. zakresie stało się zbędne, a referendarz trafnie orzekł w pkt 1 postanowienia, stosując art. 249a w zw. z art. 246 § 3 p.p.s.a. Pozbawiony podstaw okazał się również zarzut naruszenia art. 252 § 3 p.p.s.a. Przepis ten ogranicza krąg podmiotów będących stronami postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Stąd też np. postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy doręcza się stronie, która złożyła wniosek, a środek zaskarżenia przysługuje wyłącznie wnioskodawcy. Pamiętać przy tym trzeba, że stosownie do art. 67 § 5 p.p.s.a., jeżeli ustanowiono pełnomocnika lub osobę upoważnioną do odbioru pism w postępowaniu sądowym, doręczenia należy dokonać tym osobom. Przepis ten nie pozostawia wątpliwości, że w przypadku, gdy strona ustanowiła pełnomocnika, doręczenia należy dokonywać wyłącznie temu pełnomocnikowi. Fakt, że wniosek o prawo pomocy został podpisany i złożony przez stronę nie wyłącza obowiązku korespondowania z prawidłowo umocowanym w sprawie pełnomocnikiem. W analizowanym przypadku doradca podatkowy został upoważniony do reprezentowania strony przed WSA w Białymstoku, w szczególności do wniesienia skargi na decyzję z dnia 22 lutego 2016 r. Postępowanie wpadkowe dotyczące przyznania prawa pomocy toczy się przed tut. sądem wojewódzkim, stąd obowiązek komunikowania się Sądu ze stroną, również w tym przypadku, realizowany musi być z uwzględnieniem osoby pełnomocnika. Poza tym Sąd zwraca uwagę, że z treścią skarżonego postanowienia strona zapoznała się i w terminie złożyła sprzeciw. Dlatego też trudno dopatrywać się pozbawienia w tej sprawie prawa wnioskodawców do zaskarżenia rozstrzygnięcia referendarza. Przechodząc do rozpoznania wniosku w pozostałym zakresie, tzn. zwolnienia od kosztów sądowych Sąd zauważa, że prawo pomocy w takim zakresie może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest jednym z elementów umożliwiającym realizację konstytucyjnego prawa do sądu i zastrzeżone zostało dla przypadków uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Pamiętać przy tym trzeba, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. To rzeczą wnioskodawcy jest dokładne i zgodne z prawdą przedstawienie własnej sytuacji majątkowej oraz wykazanie, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Odmowa przyznania prawa pomocy nie może być w takiej sytuacji odczytywana jako pozbawienie strony drogi sądowej. W ocenie Sądu, analizując sytuację majątkową wnioskodawców, zgodzić się należało z referendarzem sądowym, że są oni w stanie uiścić koszty sądowe w sprawie, które na obecnym jej etapie dotyczą wpisów od ewentualnych skarg kasacyjnych, które w obu sprawach skarżących zawisłych przed tut. Sądem będą wynosić połowę wpisu sądowego od skargi, tj. ok. 4.800 zł. Z oświadczeń wnioskodawców i dołączonych do akt dokumentów wynika, że deklarowany przez stronę dochód miesięczny wynosi 9.393,78 zł, a wydatki – łącznie z zobowiązaniami kredytowymi – ponad 14.000 zł. Powyższe nie oznacza jednak, że małżonkowie nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika bowiem, że E. F. prowadzi obecnie jednoosobową działalność gospodarczą, z której w okresie pierwszych trzech miesięcy 2016 r. uzyskał dochód w kwocie 18.818,86 zł, przy przychodzie rzędu 577.680,21 zł. Od września do końca listopada 2016 r. skarżący wykazał już co prawda stratę z tytułu tej działalności, podkreślenia jednak wymaga, że przychód utrzymywał się nadal na wysokim poziomie i wyniósł w tym okresie 650.183,75 zł. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podnoszono, że strata w zakresie prowadzonej działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami i skutkuje brakiem dochodu do opodatkowania i nie zawsze świadczy o złej sytuacji finansowej przedsiębiorcy. Jak stwierdził NSA w postanowieniu z dnia 25 lutego 2014 r. sygn. II FSK 172/14, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Możliwości finansowe skarżących zostały również przeanalizowane na podstawie przepływów finansowych na kontach przedsiębiorstwa prowadzonego przez E. F. W okresie pierwszych trzech miesięcy 2016 r. na konta te wpłynęło łącznie 680.975,95 zł. Uznania na kontach podobnej wielkości miały miejsce w okresie wrzesień-listopad 2016 r. Nie bez znaczenia okazuje się ponadto okoliczność, że w roku podatkowym 2015 r. małżonkowie F. osiągnęli dochód w wysokości ponad 140.000 zł, przy przychodzie przekraczającym 6.000.000 zł. Do końca listopada 2016 r. rachunek zysków i strat spółki cywilnej prowadzonej przez małżonków wskazuje co prawda stratę w wysokości 12.441,78 zł, tym niemniej poniesiona została przy zerowym przychodzie. Z oświadczeń strony wynika, że żona E. F. nie prowadzi obecnie działalności gospodarczej, a jej dochodem jest emerytura w wysokości 1970 zł netto miesięcznie. Powyższe wskazuje jednak, że skarżący dysponuje środkami finansowymi pozwalającymi na płynne prowadzenie działalności gospodarczej, a to oznacza, że małżonkowie mogą ponosić w tej sprawie koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Okoliczność, że wnioskodawcy ponoszą wydatki w postaci rat kredytowych, w tym m.in. na finansowanie bieżącej działalności gospodarczej spółki cywilnej w wysokości 8.333,33 zł miesięcznie plus odsetki oznacza, że wspólnicy mają zdolność do bieżącego regulowania należności i nie można zaakceptować, aby koszty sądowe miały zostać potraktowane jako mniej istotne. Podnoszona w sprzeciwie kwestia braku możliwości zrealizowania wierzytelności przysługującej wnioskodawcom (postępowania egzekucyjne wobec majątku dłużnika zostały umorzone) nie wpływa na zmianę oceny możliwości finansowych strony. Istnienie tej wierzytelności nie było jedynym powodem oceny stanu majątkowego wnioskodawców. Mając na uwadze powyższe, Sąd stwierdza, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu. Jeszcze raz wymaga podkreślenia, że instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie do wyjątkowych okoliczności. Wnioskodawcy dysponują stałymi dochodami, umożliwiającymi utrzymanie siebie i rodziny, ponoszenie kosztów utrzymania firmy i ponoszenie innych wydatków. Stwierdzić tym samym należało, że brak było podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 245 § 3 oraz 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.