I SA/Bk 474/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Andrzej Melezini, Sędziowie sędzia WSA Jacek Pruszyński (spr.), sędzia WSA Dariusz Marian Zalewski, , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 października 2018 r. sprawy ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie częściowego umorzenia postępowania egzekucyjnego oddala skargę Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. prowadził postępowanie egzekucyjne wobec majątku Pani N. T. m.in. na podstawie tytułów wykonawczych: [...], wystawionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...], sprostowanym postanowieniem z [...] kwietnia 2018 r. powołując się na art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2017 r., poz. 1201 ze zm., dalej powoływana jako u.p.e.a.), Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie ww. tytułów wykonawczych. W uzasadnieniu postanowienia organ egzekucyjny wskazał, że środki pieniężne uzyskiwane w trybie egzekucji ze świadczenia emerytalnego w KRUS-ie w kwocie 105,45 zł miesięcznie są niewspółmiernie niskie do wysokości dochodzonych należności. Ponadto stwierdził, iż w postępowaniu tym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W realizacji organ egzekucyjny pozostawił najstarsze tytuły wykonawcze ZUS o nr [...] na ogólna kwotę 4.979,30 zł oraz dwa tytuły wykonawcze wystawione przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w H. o nr [...], obejmujące zaległość w łącznej kwocie 89.517,09 zł. W złożonym zażaleniu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wniósł o jego uchylenie i dalsze prowadzenie egzekucji z prawa majątkowego. W uzasadnieniu wierzyciel stwierdził, iż przesłanka bezskuteczności egzekucji nie może mieć zastosowania jedynie do części należności objętych dochodzeniem. W ocenie wierzyciela, zobowiązana posiada źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego i przesłanka bezskuteczności oraz ekonomika postępowania egzekucyjnego nie powinna stanowić ustawowej przesłanki przewidującej możliwość umorzenia postępowania egzekucyjnego. Zdaniem wierzyciela brak jest podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Postanowieniem z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w B. uchylił zaskarżone postanowienie w części umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...] i umorzył postępowanie pierwszej instancji jako bezprzedmiotowe oraz utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji w części umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...]. Organ w uzasadnieniu postanowienia, po przytoczeniu brzmienia art. 62 § 1 i art. 63 § 1 u.p.e.a. wskazał, że zbieg egzekucji następuje do rzeczy lub prawa majątkowego i wyłącznie w tym zakresie można mówić o łącznym przejęciu do dalszego prowadzenia egzekucji przez naczelnika urzędu skarbowego. Organ ten nie przejmuje całej egzekucji, ale wyłącznie egzekucję ze składnika majątkowego, do którego nastąpił zbieg egzekucji. Oznacza to, że Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B., w części dotyczącej tytułów wykonawczych o numerach: [...], nie stracił statusu właściwego organu egzekucyjnego określonego w art. 19 u.p.e.a. Pomimo wystąpienia zbiegu, postępowanie egzekucyjne może być nadal prowadzone z innych składników majątkowych zobowiązanej. Organ egzekucyjny, który uprawniony był do wszczęcia postępowania egzekucyjnego, uprawniony jest również do zakończenia tego postępowania. W związku z powyższym, Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. nie posiadał kompetencji do wydania zaskarżonego postanowienia w trybie art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a. Brak możliwości realizacji przez naczelnika urzędu skarbowego prawa majątkowego, do którego wystąpił zbieg, nie może kończyć się umorzeniem postępowania egzekucyjnego przez tego naczelnika, a jedynie sprawozdaniem ze sposobu zakończenia egzekucji przejętej w wyniku zbiegu egzekucji administracyjnych. Dlatego też, w powyższym zakresie organ odwoławczy był zobowiązany do uchylenia wydanego postanowienia w części i umorzenia postępowania egzekucyjnego w powyższym zakresie jako bezprzedmiotowego. W pozostałej części tytułów wykonawczych o numerach: [...], w związku ze zbiegiem egzekucji administracyjnych do prawa majątkowego - rachunku bankowego w P. S.A., pismami z [...] lutego 2013 r. i [...] lipca 2013 r. wierzyciel przekazał Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w B. całe postępowanie egzekucyjne, w tym oryginały tytułów wykonawczych oraz oryginały zawiadomień o zajęciu prawa majątkowego - rachunku bankowego w P. S.A. Oznacza to, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w B., w części dotyczącej ww. tytułów wykonawczych, stał się organem egzekucyjnym prowadzącym całe postępowanie egzekucyjne, miał zatem uprawnienie do jego zakończenia, w tym wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w trybie art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a. Odnosząc się do brzmienia art. 59 § 2 u.p.e.a. organ stwierdził, że postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego zostało oparte na uznaniu administracyjnym organu podatkowego. Organowi egzekucyjnemu ustawodawca pozostawił tego rodzaju rozstrzygnięcie, ale organ egzekucyjny nie ma w tym zakresie zupełnej swobody - musi bowiem wykazać brak majątku pozwalającego na skuteczną egzekucję. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu egzekucyjnego, że ustalenia podjęte przez ten organ w trakcie postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...], uzasadniały podjęcie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w oparciu o powołany przepis. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zobowiązana nie posiada majątku, z którego możliwe byłoby skuteczne przeprowadzenie przedmiotowego postępowania egzekucyjnego i uzyskanie w drodze egzekucji środków, które przewyższyłyby wydatki egzekucyjne. Ze sporządzonych w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego protokołów o stanie majątkowym wynika, że jedynym źródłem utrzymania zobowiązanej jest otrzymywana emerytura z KRUS. Nieruchomości zobowiązana nie posiada. Działalności gospodarczej nie prowadzi. Ruchomości znajdujące się w mieszkaniu nie mają żadnej wartości egzekucyjnej. Zobowiązana jest współwłaścicielem samochodu V. rok produkcji 1999, którego egzekucja (w części należącej do zobowiązanej) nie doprowadziłaby do uzyskania środków, które przewyższyłyby wydatki egzekucyjne. Jedynym skutecznym środkiem egzekucyjnym okazała się egzekucja ze świadczenia emerytalnego w KRUS-ie, z którego organ egzekucyjny uzyskuje kwotę 105,45zł miesięcznie. W ocenie organu, nie sposób zgodzić się z zarzutem wierzyciela, że przesłanka bezskuteczności egzekucji nie może mieć zastosowania jedynie do części należności objętych dochodzeniem. W przedmiotowej sprawie kwoty uzyskiwane ze świadczenia emerytalnego nie mogły być zaliczane na należności wynikające z tytułów wykonawczych o numerach: [...], bowiem w postępowaniach tych organ egzekucyjny nie zastosował środka egzekucyjnego w postaci zajęcia świadczenia emerytalnego w KRUS-ie. Podjęcie kolejnej czynności spowodowałoby wygenerowanie dodatkowych kosztów egzekucyjnych. W przypadku, gdy koszty egzekucyjne, nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego - pokrywa je wierzyciel (art. 64c § 4 u.p.e.a.). Postępowanie egzekucyjne musi więc być prowadzone w taki sposób, by w sytuacji, gdy stwierdza się w jego toku, że zobowiązany nie może pokryć nawet kosztów egzekucyjnych, nie narażać wierzyciela na dodatkowe koszty egzekucyjne na skutek podejmowania kolejnych czynności. Na powyższe postanowienie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, zarzucając naruszenie art. 59 § 2 u.p.e.a., poprzez przyjęcie, iż zobowiązana nie posiada majątku, z którego możliwe byłoby skuteczne prowadzenie egzekucji i uzyskanie w drodze egzekucji środków, które przewyższyłyby wydatki egzekucyjne. W uzasadnieniu wierzyciel podkreślił, że nie zgadza się ze stanowiskiem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B., że zachodzi przesłanka do umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a., bowiem organ egzekucyjny prowadzi skuteczną egzekucję ze świadczenia emerytalnego uzyskując miesięcznie kwotę 105,45 zł. A zatem przesłanka bezskuteczności egzekucji nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie. Ponadto zaznaczył, że zgodnie z art. 64 § 1 pkt 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny za dokonanie zajęcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego pobiera opłatę w wysokości 4% kwoty egzekwowanej należności. Dokonanie zajęcia świadczenia na podstawie tytułów wykonawczych o nr [...], obejmujących należności za okres: 12/2011 r – 02.2013 r. w kwocie 5.861,40 zł, spowodowałoby powstanie kosztów egzekucyjnych w wysokości około 234 zł. W tej sytuacji, zdaniem wierzyciela, brak jest możliwości zastosowania przez Dyrektora ZUS Oddział w B. innych środków egzekucyjnych. Ekonomika postępowania egzekucyjnego również nie stanowi ustawowej przesłanki przewidującej umorzenie postępowania egzekucyjnego. Wskazując na powyższe, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej utrzymania w mocy zaskarżonego postanowienia organu I instancji i zasądzenie zwrotu na rzecz Skarżącego kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W odpowiedzi na skargę, organ podtrzymując stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Przedmiotem skargi jest postanowienie dotyczące umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Stosownie do art. 59 § 3 u.p.e.a. w przypadkach, o których mowa w § 1 i 2, organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego, chyba że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie art. 34 § 4. W świetle przywołanego przepisu art. 59 § 2 u.p.e.a. umorzenie postępowania jest zależne od uznania organu egzekucyjnego. Wskazuje się przy tym, że organ ten powinien kierować się dyrektywą celowości postępowania egzekucyjnego. Umorzenie postępowania egzekucyjnego, w przypadku ustalenia, że zobowiązany nie posiada majątku, w stosunku do którego możliwa byłaby egzekucja, chroni bowiem wierzyciela przed ponoszeniem kosztów egzekucyjnych, jeżeli nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanego (por. P. Pietrasz, Komentarz do art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, LEX 2010). Warunkiem skorzystania z możliwości umorzenia postępowania egzekucyjnego na wskazanej podstawie jest wykazanie przez organ egzekucyjny, iż podjął wszelkie działania w celu ustalenia majątku zobowiązanego. W skarżonym rozstrzygnięciu organ odwoławczy szczegółowo przedstawił wszystkie czynności, jakie były podejmowane w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. celem zrealizowania należności pieniężnych. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zobowiązana nie posiada majątku, z którego możliwe byłoby skuteczne przeprowadzenie przedmiotowego postępowania egzekucyjnego i uzyskanie w drodze egzekucji środków, które przewyższyłyby wydatki egzekucyjne. W prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym organ egzekucyjny dokonał zawiadomieniem z [...] lutego 2015 r. zajęcia rachunku bankowego zobowiązanej w B. S.A. Na poczet realizacji zajęcia bank przekazał [...] sierpnia 2015 r. kwotę 1.624,01 zł oraz [...] września 2015 r. kwotę 1.766,04 zł. W związku z brakiem środków na rachunku innych wpływów na zajęcie nie odnotowano. Ze sporządzonych w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego protokołów o stanie majątkowym wynika, że jedynym źródłem utrzymania zobowiązanej jest otrzymywana emerytura z KRUS. Zobowiązana nie posiada nieruchomości, zaś ruchomości znajdujące się w jej mieszkaniu nie mają żadnej wartości egzekucyjnej. Zobowiązana jest współwłaścicielem samochodu V. rok produkcji 1999, którego egzekucja (w części należącej do zobowiązanej) nie doprowadziłaby do uzyskania środków, które przewyższyłyby wydatki egzekucyjne, czego wierzyciel nie kwestionuje. W tych okolicznościach jedynym skutecznym środkiem egzekucyjnym okazała się egzekucja ze świadczenia emerytalnego w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w B., z którego organ egzekucyjny uzyskuje kwotę ok. 105,45 zł miesięcznie. Należy zgodzić się z organem, że fakt uzyskiwania wskutek prowadzonej egzekucji systematycznie drobnych kwot nie czyni skutecznej całej egzekucji prowadzonej wobec zobowiązanej. Ma to miejsce zwłaszcza w sytuacji, gdy uzyskiwana w toku egzekucji kwota jest niewspółmierna do wysokości zaległości i nie pozwala na zaspokojenie powstałych kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia. W kontrolowanej sprawie łączna kwota należności dochodzonych od zobowiązanej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. wynosiła 271.956.59 zł (stan na 29 marca 2018 r.), w tym należności główne - 156.726,54 zł, odsetki za zwłokę 107.509,65 zł, koszty upomnienia 5.196,95 zł, a koszty egzekucyjne to kwota 2.523,45 zł. Postępowanie egzekucyjne prowadzone było na rzecz następujących wierzycieli: (1) Dyrektora ZUS Oddział w B. na łączną kwotę 92.395,18 zł (w tym: należność główna - 59.675,90 zł, odsetki - 29.998,63 zł, koszty egzekucyjne - 2.523,45 zł, koszty upomnienia - 197,20 zł); (2) Urzędu Skarbowego w H. na łączną kwotę 89.517,09 zł (w tym: należność główna - 50.742,16 zł, odsetki - 38.766,13 zł, koszty egzekucyjne - 0 zł, koszty upomnienia - 8,80 zł); (3) S. Spółka Akcyjna w sprawie [...] na łączną kwotę 19.614,11 zł (w tym: należność główna - 11.758,08 zł, odsetki - 7.856,03 zł, koszty egzekucyjne - 0 zł, koszty upomnienia - 0 zł); (4) A. Sp. z o.o. w sprawie [...] na łączną kwotę 70.430,21 zł (w tym: należność główna - 34.550,40 zł, odsetki - 30.888,86 zł, koszty egzekucyjne - 0 zł, koszty upomnienia - 4.990,95 zł). Z powyższego wynika, że cała kwota kosztów egzekucyjnych przypada na rzecz wierzyciela - ZUS Oddział w B. Zgodnie z art. 115 § 1 pkt 1 u.p.e.a. otrzymywana z organu rentowego kwota w pierwszej kolejności przeznaczona jest na zaspokojenie kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia. Jak słusznie zauważył organ, oznacza to, że uzyskiwana kwota w wysokości 105,45 zł miesięcznie stanowi zaledwie 4,18% egzekwowanych kosztów egzekucyjnych. Zaspokojenie z tej kwoty powstałych na rzecz ZUS-u kosztów egzekucyjnych zajęłoby ok. 2 lat, a po zaspokojeniu należnych kosztów otrzymywana z organu rentowego kwota, stosownie do art. 115 § 6 u.p.e.a., podlegałaby proporcjonalnemu podziałowi na wszystkich wierzycieli. Ponadto, uwzględniając fakt, że wysokość egzekwowanych należności opiewa na kwotę ponad 270.000 zł, całkowita realizacja tego środka egzekucyjnego nie będzie możliwa, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę ciągłe narastanie należnych od zaległości odsetek za zwłokę. Nadto w przedmiotowej sprawie kwoty uzyskiwane ze świadczenia emerytalnego nie mogły być zaliczane na należności wynikające ze spornych tytułów wykonawczych o numerach: [...], objętych postanowieniem o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, bowiem w postępowaniach tych organ egzekucyjny nie zastosował środka egzekucyjnego w postaci zajęcia świadczenia emerytalnego w KRUS-ie. Dokonanie zajęcia świadczenia na podstawie ww. tytułów wykonawczych obejmujących należności w kwocie 5.861,40 zł, spowodowałoby powstanie kosztów egzekucyjnych w wysokości około 234 zł (4% kwoty egzekwowanej należności). W związku z tym, podjęcie kolejnej czynności na podstawie ww. tytułów wykonawczych, spowodowałoby wygenerowanie dodatkowych kosztów egzekucyjnych i powiększyło stan zaległości, nie prowadząc jednak do zaspokojenia należności. Należy podkreślić, że w przypadku, gdy koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego - pokrywa je wierzyciel (art. 64c § 4 u.p.e.a.). Postępowanie egzekucyjne musi więc być prowadzone w taki sposób, by w sytuacji, gdy stwierdza się w jego toku, że zobowiązany nie może pokryć nawet kosztów egzekucyjnych, nie narażać wierzyciela na dodatkowe koszty egzekucyjne na skutek podejmowania kolejnych czynności. W toku postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny winien stosować się do ogólnych zasad tego postępowania, tj. zasady stosowania środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie (art. 7 § 1 u.p.e.a.), zasady stosowania środków prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku, zasady celowości postępowania, zasady niezbędności egzekucji (art. 7 § 2 u.p.e.a.). Organ egzekucyjny zobowiązany i uprawniony jest do podejmowania wyłącznie takich postanowień i czynności, które zmierzają najprostszą drogą do wykonania przez zobowiązanego spoczywającego na nim obowiązku. Jeżeli dana czynność do takiego celu nie prowadzi, jest niedopuszczalna (por. D. R. Kijowski, komentarz do art. 7 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, s. 226). W kontekście zasady celowości (art. 7 § 2 u.p.e.a.), Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 marca 2013 r., sygn. akt II FSK 687/12 wyraził pogląd, że planując podjęcie czynności organ egzekucyjny powinien zatem najpierw przeprowadzić kalkulację, czy dana czynność doprowadzi do wyegzekwowania obowiązku w całości lub w części, a także czy koszty egzekucji nie będą wyższe od kwoty możliwej od wyegzekwowania. W przeciwnym razie działania organu byłyby sprzeczne z celem postępowania egzekucyjnego. Wniosek taki wspiera treść art. 59 § 2 u.p.e.a., zgodnie z którym postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Nie budzi żadnych wątpliwości, że zobowiązana nie posiada majątku, z którego możliwe byłoby skuteczne przeprowadzenie przedmiotowego postępowania egzekucyjnego i uzyskanie w drodze egzekucji środków, które przewyższałyby wydatki egzekucyjne. Należy zgodzić się z twierdzeniem organu, że w odniesieniu do zobowiązanej będącej 79-letnią osobą nie jest możliwe zaspokojenie narastających zaległości składkowych poddanych egzekucji administracyjnej z otrzymywanej kwoty niespełna 106 zł, ani obecnie, ani w najbliższym czasie, stąd zasadnym uznać należy zakończenie prowadzonego postępowania do części tytułów wykonawczych poprzez jego umorzenie. Organ egzekucyjny, który dokonuje oceny istnienia przesłanek z art. 59 § 2 u.p.e.a. nie może opierać się na hipotetycznym założeniu, że w przyszłości zobowiązany może osiągnąć dochód lub dysponować innym majątkiem. Istnienie podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny ocenia na podstawie dokonanych ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej zobowiązanego na dzień podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Taka ocena w sprawie, zdaniem Sądu, została dokonana i dawała pełne podstawy do uznania prowadzonego postępowania egzekucyjnego za bezskuteczne i do jego umorzenia. Jak słusznie wskazał organ odwoławczy, wszelkie zmiany stanu faktycznego świadczące o ujawnieniu majątku lub źródła dochodu zobowiązanego, umożliwiających prowadzenie egzekucji, mogą prowadzić do ponownego wszczęcia egzekucji. Umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. nie stanowi ku temu przeszkody. Zgodnie bowiem z art. 61 u.p.e.a., w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego z przyczyny określonej w art. 59 § 2 wszczęcie ponownej egzekucji może nastąpić wówczas, gdy zostanie ujawniony majątek lub źródła dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych. Przedstawione okoliczności przekonują o braku podstaw do stwierdzenia zarzucanego w skardze naruszenia art. 59 § 2 u.p.e.a. Powyższe stało się podstawą oddalenia skargi na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302).